Uilleam Dhòmhnaill 'ic Choinnich (Uilleam MacCoinnich)

Bu tearc am baile is gu h-àraidh an sgìre ann an Leòdhas anns nach fhaighte bàrd-baile is tha seo buileach fìor mu sgìre an Rubha. Bha mòran ann a bha airidh air an ainm is tha iad ann fhathast is ged a tha dèidh mhòr aig an t-sluagh an-diugh air òrain leithid Choinnich MhicLeòid à Pabail agus Murchadh MhicPhàrlain à Mealabost, 's ged a tha leithid Ruairidh MhicThòmais agus Iain Mac a' Ghobhainn à Pabail air cliù nàiseanta fhaighinn dhaibh fèin le bàrdachd am Beurla 's an Gàidhlig, cha robh duine idir aca a ghlac ùidh is aire muinntir an eilein, shamhail is mar a rinn Uilleam Dhòmhnaill 'ic Choinnich.

Bha dà adhbhar sònraichte air an seo. Bha an comas aig Uilleam air faireachdainnean, dòchas is iarrtasan nàdarrach dhaoine a chur ann am bàrdachd sìmplidh tharraingeach a thuigeadh iad ged nach deigheadh aca fhèin air a dhèanamh. Bha e a-rithist cho fosgailte 's gu bheil e a' toirt dhuinn eachdraidh a bheatha, sòlas is dòlas, subhachas is dubhachas na chuid òrain ann an dòigh 's gu bheil sinn mion-eòlach air fhèin trompa is gu bheil co-fhaireachdainn againn ris. Cha b' ann a-mhàin ri linn a bhean a chall, ach gu feum e a chùl a chur ris an dachaigh is ri eilean àraich is a theaghlach a leantainn a Chanada, gun dùil tilleadh.

Rugadh Uilleam Dhòmhnaill 'ic Choinnich ann an Siadar an Rubha anns a' bhliadhna 1857. B' e MacCoinnich a shloinneadh air an dà thaobh. B' ann bho thaobh Loch Seilg air na Lochan a thàinig cuideachd athar an toiseach dhan Rubha, agus b' e athair fhèin Dòmhnall MacCoinnich Mhic Coinnich bhon Chnoc agus b' e athair cuideachd an aon duine de mhuinntir an Rubha a fhuair pìos fearainn ann an Siadar, an uair a chaidh an taca a thoirt bhon uachdaran Gillanders 's a briseadh an-àird na lotaichean ann am meadhan na naoidheamh linn deug. Thàinig màthair Uilleam à Seisiadar, nighean Mhurchaidh Mac 'Ill Leighe. Bha seisear mhac agus aon nighean ann an teaghlach athar, mar a bha an teaghlach a sheanar roimhe, is bha triùir de na mic ri bàrdachd.

De na mic seo, chan eil teagamh ann nach robh inntinn na bu ghèire 's na bu bhreithneachail aig Murchadh a bhràthair na bhàrdachd. Sgrìobh esan òran cho tiamhaidh 's a gheibh sinn air a' mhac a chaill e an Cogadh Afraga.

Cumha ciad-ghin tha bròn is pian ann
Gur beag an t-ìongnadh, tha sgaradh feòil ann
An lot a rinn thu cha tèid à cuimhne
Is barail leam.
Tha gach piuthar 's gach bràthair
Gu tric gad àireamh 's chan eil sin neònach
Ach cuiridh tìm air gach aon dhiubh sgàil air
Ach lot gach pàrant, cha chàirear beò e.

Ach chan eil blàths is carthannas òrain Uilleim air na h-òrain aige.

B' e Uilleam a b' òige dhan teaghlach is cha robh e mòran aois nuair a chaidh athair agus dithis bhràthair athar a chall air an t-sruth a-mach à Suardail is iad aig na lìn-mhòra. Cha bhiodh an togail aig an teaghlach an dèidh sin ach bochd, is airson a' chiad uair, bha Uilleam a' faicinn a' chaochlaidh a bheireadh am bàs air a bheatha.

Phòs Iain a bhràthair a-steach don dachaigh. Thog Murchadh, am Paidhleat, taigh dha fhèin aig ceann taigh athar is an uair a bhàsaich a mhàthair, chaidh Uilleam a-steach còmhla ri Murchadh is bha e còig bliadhna a-staigh còmhla riutha gus na phòs e fhèin, is às dèidh dha pòsadh, thug e dà bhliadhna eile còmhla riutha mus do thog e taigh dha fhèin aig ceann taigh Mhurchaidh.

Dh'fhàg sin na triùir bhràithrean air an aon fhearann. Chaidh Dòmhnall aig Uilleam agus Bellag aig Murchadh altramas anns an aon chreathail. Eadar na trì taighean a bha seo, bha na h-aon mac deug 'a bha tric ri biathadh an lìn gu adag'. Bha na dachaighean ann an àite anabarrach fasgach, eadar a' Bhual-fheòir is Cnoc Chùsbaig. Seo an spot air an do rinn Uilleam mion-moladh anns an òran 'An till mi tuilleadh a Leòdhas?'

B' ann à Garrabost, an ath bhaile, a thug Uilleam an tè air am bi cuimhne, cho fad is a sheinneadh òrain Ghàidhlig, nighean Alasdair MhicAoidh. Tha e fhèin ag innse dhuinn gur ann air an àirigh a choinnich e i an toiseach, is 'gun thuit e òg leatha an gràdh'. B' e strainnsear on Mhòr-thìr a bha na seanair a thàinig a dh'obair gu Taca Gharraboist. Goirid an dèidh dha a thighinn, phòs e nighean a' Bhàillidh is bha dithis mhac, Ruairidh agus Alasdair, aige bhuaipe. Bha triùir mhac is triùir nighean aig Alasdair. B' e Màiri, bean Uilleam aon dhiubh sin. Cha robh i a-riamh làidir na corp is cha dèanadh i obair-fearainn, ged a dhèanadh i obair-taighe math gu leòr. Ach bha Anna, a piuthar a bha gun phòsadh gu tric ga cuideachadh, gu h-àraidh anns na bliadhnachan mu dheireadh, an uair a bhris a slàinte gu tur.

Bha ceathrar chloinne aig Uilleam agus Màiri, triùir mhac, Dòmhnall, Iain agus Alasdair agus aon nighean Oighrig. Ach b' e triùir dhiubh a thàinig gu ìre, oir chaill iad Alasdair na leanabh ochd mìosan deug leis a' ghriùlach.

A dh'aindeoin sin, chan eil teagamh sam bith againn nach b' e iad sin 'na làithean a b' fheàrr air ar dòigh', an fhichead bliadhna a bha iad pòsta aig a chèile. A rèir a bhriathran fhèin anns na h-òrain, bha beusan Màiri cho làidir 's a bha a corp cho dìoblaidh, 's chan eil teagamh nach robh e a' leigeil a thaic oirre gu mòr. Bha i dha mar a thuirt e 'mar chlach-iùil don mharaiche', is le a bàs, tha e ga fhaicinn fhèin, 'mar long gun chùrsa san oidhche dhùmhlaidh dhorch'. B' i solas iùil a bheatha, is tha an solas a-nis air a dhol às. Bha i cùramach mu h-anam, an-còmhnaidh a' toirt comhairle airesan. Mur a mol duine an t-seud 's e aige, cha ghann nach d' fhuair Màiri nighean Alasdair a moladh an dèidh a bàis.

Cuid de bhàrdachd:
Am bàrd a' fàgail a dhùthcha, gun dùil thighinn air ais
An tèid mi tuilleadh a Leòdhas
Chan eil dùil agam tilleadh
Eilean fraoich nam beann àrd
Eilean Leòdhais leis a' Ghàidhlig
Gaol na h-òige
Mo dhùthaich ri tighinn air m' aire
Nan ceadaicheadh an tìde dhomh

Tuilleadh fiosrachaidh:
Cnoc Chusbaig - Òrain agus Dàin (Gairm)
West Highland Free Press - An Cànan Arts Supplement No.69 (Nov 1996)

Nan ceadaicheadh an tìde dhomh
(a' chiad rann air a sheinn le Murchadh Dòmhnallach, Barabhas, Leòdhas)

Nan ceadaicheadh an tìde dhomh 's gun innsinn e do chàch,
Mar a mheall an saoghal mi le faoineasan gun stàth,
Nuair bha mi meadhan sòlais le mo theaghlach òg 's iad slàn,
Is mar a chaidh an sgapadh uam le freasdal is le bàs.

Mo chridhe gheall e mòran dhomh nuair bha mi òg is faoin,
Gheall e iomadh seòrsa dhomh de shòlasan an t-saoghail;
Gheall e nuair a phòs mi dhomh gum bithinn beò gu aois,
Gum biodh gach nì mar dh'òrdaichinn 's mo chòmhnaidh ri mo thaobh.

Fàsaidh smal air òr 's fàsaidh còinneach air an aol
'S thèid a' ghrian a chòmhdachadh le ceò is le droch shìde.
Na lusan 's bòidhche san t-Samhradh bheir an Geamhradh gu neo-bhrìgh,
Ach gaol far an deach a dhaigneachadh cha tèid air chall an tìm.

Ged sheargadh craobh sa Gheamhradh bheir an Samhradh oirre fàs,
'S bidh na h-eòin a' seinn oirre dèanamh aoibhneis leis an àl,
Ach bidh mo chlann fo chianalas gu bheil gan riaghladh càch,
'S am màthair 's i gun sgeul oirre an sgiath fom biodh iad blàth.

Sgapar clann gun mhàthair; cha bhi càch dhiubh gabhail suim,
Dh'aindeoin dè cho àlainn 's a bha an t-àl nuair bha e cruinn,
Nuair bhios mi smuaintean Màiri bha cho gràdhach air a' chloinn,
Dè an t-ìongnadh ged a dhrùidheadh air mo shùil le bùrn mo chinn.

Teipichean air a bheil an t-òran 'Nan ceadaicheadh an tìde dhomh':
'Àite mo Ghaoil' - Christine Primrose (Temple Records, Temple, Midlothian 1981)
'Balaich an Iasgaich' - John Tonkan MacDonald (Lewis Recordings, North Kessock, Inverness 1983)
'Ceòl à Bràgair' - D J MacLeod (Croft Recordings, Tong, Isle of Lewis 1981)
'Donald R MacAskill (Singing Postie)' (Lewis Recordings, North Kessock, Inverness)
'Fàilte do Eilean Leòdhais' - Donald Angus Matheson
'Gael Force' - Calum Martin (Croft Recordings, Isle of Lewis 1985)
'Murdo MacDonald' - Murdo MacDonald (Smith/Mearns, Guildtown, Perth 1989)
'Norman MacLean Sings Vol 2' - Norman MacLean (Lismor Recordings, Glasgow 1977)
'Song Hits of the Gaels' - Donald MacRae