Alasdair Mac Mhaighstir Alasdair (Alasdair MacDhòmhnaill)

Am measg nam bàrd Gaidhealach 's iongantach gun robh aon a b' ainmeile no aig an robh na tàlantan air leth a bh' aig Alasdair Mac Mhaighstir Alasdair. Chan eil cinnt againn air bliadhna a bhreith ach tha e a' coimhead coltach gun d' rugadh e eadar 1690 agus 1700. Bha athair a' bhàird na mhinistear ann an Àird nam Murchan aig an àm seo. Bhuineadh e do Dhòmhnallaich Uibhist a Deas a bha nan dlùth dhàimhean do Thriath Chlann Raghnaill. B' e am bàrd agus Fionnghal NicDhòmhnaill clann an dithis bhràithrean.

Nuair a bha e an aois, chaidh e mar oileanach do Oilthigh Ghlaschu agus fhad is a bha e an sin, bha e na dheagh sgoilear ann am foghlam na Grèige agus na Ròimhe.

Ach chaidh stad air oileanachd Alasdair. Thuit e an gaol le Sìne Dhòmhnallach à Gleann Eite; phòs iad agus an uair a fhuair iad teaghlach thàinig air cosnadh a lorg agus bha e na oide-foghlaim. Ann an 1729 bha e a' teagasg ann an tè de sgoiltean an S.S.P.C.K. (Scottish Society for the Propagation of Christian Knowledge) ann an Eilean Fhìonain agus bha e na cheistear dhaibh anns an sgìre cuideachd.

Chaidh e à sin a Chill Chomhghain ann an 1738 agus ann an 1739 a Choire Mhuilinn. Sin far an robh e ann an 1741 nuair a chuir e a-mach am faclair Gàidhlig, a' chiad leabhar a bha air fhoillseachadh an clò an Gàidhlig Albannaich ('s e sin air leth bho leabhraichean eadar-theangaichte).

B' ann glè bhochd a bha a dhuais mar mhaighstir-sgoile, £12 gu £18, agus tha e air a ràdh gum biodh e ri tuathanachas cuideachd. Fad na h-ùine bha spiorad na bàrdachd air a shiubhal, ga ghluasad gu bhith a' cur ri chèile nan dàn fonnmhor sin a bha a' dol a thoirt tlachd agus sòlas do ghinealaich ri teachd.

Rè a chòmhnaidh an Coire Mhuilinn, ann an sealladh Caol Muile agus dlùth do Allt an t-Siùcair bhiodh anam a' bhàird air a ghluasad le bòidhchead an t-seallaidh a bha fa chomhair, air sliabh, air cuan is air adhar.

Anns a' bhliadhna 1745 leig e seachad an teagasg, agus dh'fhàg e slàn aig sgoil Choire Mhuilinn, air dha cluinntinn gun robh Teàrlach Òg Stiùbhart air a shlighe thar a' chuain a shireadh crùn athraichean agus chuir e aghaidh air Gleann Fhionghain.

Bha e aig an àm sin air tionndadh ri Eaglais na Ròimhe ach ged a bha cuid a' cumail a-mach nach b' e an creideamh da-rìribh a chuir e chun a' Phàpa, bha e fhèin a' faireachdainn riaraichte gu leòr leis a' cheum a ghabh e.

Bha Alasdair ann an arm a' Phrionnsa bhon là bha a bhratach air a cur ri crann an Gleann Fhionghain, agus fad na h-ar-a-mach bha e na oifigeach an rèisimeid Raghnaill Oig, Mac Mhic Ailein. Tha e glè chinnteach gun robh dàin is òrain Alasdair nan cuideachadh mòr ann a bhith a' gluasad dùthaich Chlann Raghnaill gu bhith ag èirigh leis a' Phrionnsa.

Chan eil mòran na bhàrdachd a tha ag innse na rinn no na chunnaic e fhèin, gu pearsanta, ann an arm Theàrlaich, ach tha fhios againn gun robh e leis bho thùs gu deireadh. An dèidh Blàr Chùil Lodair, an uair a bha dòchas nan Stiùbhartach air a chur fo chois an nàimhdean bha e fhèin agus a bhean nam fògarraich air feadh nam beann.

An dèidh 1745, fhuair Alasdair baile fearainn dom b' ainm Eigneig air oighreachd Chlann Raghnaill, agus an 1751 - a' bhliadhna a chuir e a-mach a' chiad chlò-bhualadh de a bhàrdachd, rinneadh e na bhàillidh air Eilean Chanaigh. On bha oighreachd Chlann Raghnaill aig an àm ann an làmhan a' Chrùin, feumaidh gun robh an luchd-riaghlaidh tur aineolach air gach facal cruaidh agus càineadh a rinn am bàrd air teaghlach Hanòbhair, agus air na bha air an taobh, an uair a thug iad dha an obair seo.

Mu dheireadh theirig foighidinn a chàirdean agus a nàimhdean, air dha bhith a' dòrtadh a-mach gun fhois gun tàmh gach gnè ana-cainnt an aghaidh na muinntire a bha an cumhachd, agus bha e airson àireamh bhliadhnaichean air fhògradh gu Inbhir Aoighe ann an Cnòideirt.

Bha fàgail Eigneig na buille thruim do Alasdair, agus tha dà rann a rinn e aig an àm, 'Imrich Alasdair à Eigneig' agus 'Aoir a' Chnocain', a' leigeil fhaicinn mar bha a chridhe air a ghonadh leis mar thachair. Ged tha am bàrd a' cur sìos air Eigneig anns an dà dhuan so, is e tha da-rìribh na bheachd a bhith a' falach bho a naimhdean mar a bha an imrich air a thàmailteachadh cho mòr, agus a' leigeil air gun robh e ceart coma den àite co-dhiù.

Air a' cheann mu dheireadh fhuair e cead tilleadh gu oighreachd Chlann Raghnaill, agus chuir e seachad na bliadhnaichean mu dheireadh de bheatha an Sanndaig, an Arasaig. Chaochail e mun bhliadhna 1770, agus dh'adhlaiceadh e an cladh Chille Mhuire, dlùth do eaglais an t-Sagairt.

Tha cuid a' dèanamh a-mach gur ann anns na dàin chogaidh a tha tàlantan a' bhàird seo gu h-àraidh air am faicinn. Tha 'Òran nam Fineachan', 'Brosnachadh nam Fineachan', agus dàin eile den t-seòrsa seo, anns a bheil dealbh ga dhèanamh air an ùpraid 's an fhuaim a tha an cois shaighdearan agus armachd, a' nochdadh tàlantan neo-chumanta agus an dealbh sin air a nochdadh ann an cainnt a tha snasail agus cumhachdach.

Ach saoilidh mi gun robh ceòl air leth air a nochdadh ann an 'Allt an t-Siùcair', 'An Samhradh', 'Moladh Mòraig', 'Cuachag an Fhàsaich' agus 'Fàilte na Mòr-thìr'. Bha am bàrd a' faicinn àilleachd anns na cuspairean sin nach fhaiceadh an t-sùil nàdarrach. Bha a' Mhòr-thìr na shealladh mar bhean-bainnse ann an trusgan àlainn le iomadh seud. Bha Allt an t-Siùcair a' sruthadh dlùth do a dhachaigh ach a-rithist b' ann le sùilean a' bhàird a bha e ga fhaicinn agus mar sin mòran na b' àillidh.

Bu mhòr a thoil-inntinn ann a bhith a' gabhail beachd air gach creutair a bha a' còmhnaidh fo fhasgadh coibhneil nàdair, an crodh-laoigh le an àl, na h-eòin le an ceòl a' sgiathalaich anns na craobhan, damh nan cròc agus an eilid, an coileach-fraoich, am bradan lainnireach, mear a' leumadaich anns an t-sruth - b' iad sin na nithean a ghluais a spiorad gu bàrdachd.

Bha òrain gaoil Alasdair milis, blàth agus làn faireachdainn ach thug 'Moladh Mòraig' bàrr air càch, chan ann uile gu lèir airson an teas ghràidh a tha an dàn seo a' nochdadh ach a chionn gu bheil dealbh air a thoirt dhuinn air cuspair an dàin ann am bàrdachd a tha ro-iongantach.

An dòigh no dhà tha 'Sgiobaireachd Chlann Raghnaill' a' dol os cionn gach bàrdachd eile a rinn Alasdair. Bha a dhachaigh a-riamh ri taobh a' Chuain Shiair agus b' ann do dhaoine a bha a' faighinn am bith-beò às a' chuan sin a bhuineadh e. Bha e mion-eòlach air a' chuan, air fuaim na mara 's nan tonn a' briseadh air a' chladach.

Cha robh dath a thigeadh air an iarmailt, biodh i sèimh ciùin no bagarrach dorch, air nach robh e eòlach, agus thug e àite do chumhachd nan speur, na gaoithe, agus na fairge, cho math ri spiorad sliochd nan eileanan, anns a' bhàrdachd iomraitich seo.
Ged tha earrannan innte anns a bheil mac-meanmna a' bhàird car bho riaghailt, tha earrannan eile a dh'fhaodte a chur ri taobh bàrdachd na Grèige agus na Ròimhe gun Alasdair mòran a chall bhon choimeas. Rinn Alasdair aoirean agus bàrdachd eile a bha sgaiteach geur, do nach faod sinn moladh a thoirt air chor air bith.

Ach bu mhiann leinn an seòrsa bàrdachd sin a leigeil air dìochuimhne, air sgàth nan dàn ciatach agus uasal leis an do rinn e saidhbhir litreachas nan Gaidheal. Thug iad sin dha àite anns an t-sreath as àirde de na bàird, agus cumaidh a luchd-dùthcha cuimhne orra cho fada is a bhios an cànan air a labhairt, air a sgrìobhadh agus air a sheinn.

Cuid de bhàrdachd:
A Bhanarach Dhonn
Allt an t-Siùcair
Am Breacan Uallach
An Samhradh
Aoir a' Chnocain
Beannachadh Luinge
Brosnachadh nam Fineachan
Cuachag an Fhàsaich
Fàilte na Mòr-thìr
Imrich Alasdair à Eigneig
Iorram cuain
Mo Bhobag an Dram
Moladh Mòraig
Òran a' Gheamhraidh
Òran air Prionnsa Teàrlach
Òran an t-Samhraidh
Òran do Phrionnsa Teàrlach
Òran eile do Phrionnsa Teàrlach
Òran nam Fineachan
Òran nam Fineachan Gaidhealach
Òran Rìoghail a' Bhotail
Sgiobaireachd Chloinn Raghnaill
Smeòrach Chloinn Raghnaill
Teàrlach Mac Sheumais

Tuilleadh fiosrachaidh:
Ainmeil an Eachdraidh (Gairm Publications 1997)
Alasdair Mac Mhaighstir Alasdair, Selected Poems (Scottish Academic Press 1996)
Alasdair Mac Mhaighstir Alasdair: His Political Poetry, 1989
An Gaidheal, Leabhar 24, Earrann 10 td 149
An Introduction to Gaelic Poetry - Derick Thomson, Edinburgh, 1990
Gaelic and Scots in Harmony - Derick Thomson, Glasgow, 1990
Gaelic Poetry in the Eighteenth Century - Derick Thomson, Aberdeen, 1993
Gairm, àireamh 2 td 43
Gairm, àireamh 121 td 38-44
Gairm, àireamh 176 td 373
Mac Mhaighstir Alasdair, The Ardnamurchan Years - Ronald Black, Coll, 1986
Sàr-obair nam Bàrd Gaelach - The Beauties of Gaelic Poetry (Norman MacLeod, Edinburgh 1904)
Scottish Gaelic Studies Vol 1, Part 1, td 99-108
Scottish Gaelic Studies Vol 4, Part 1, td 18
Scottish Gaelic Studies Vol 4, Part 1, td 70
Scottish Gaelic Studies Vol 4, Part 2, td 153
Scottish Gaelic Studies Vol 6, Part 1, td 27
Scottish Gaelic Studies Vol 6, Part 1, td 43
Scottish Gaelic Studies Vol 8, Part 1, td 53
Scottish Gaelic Studies Vol 9, Part 1, td 39
Scottish Gaelic Studies Vol 12, Part 1, td 59
Scottish Gaelic Studies Vol 18, td 175
Scottish Gaelic Studies Vol 19
The Companion to Gaelic Scotland - Derick Thomson (Gairm Publications 1994)
The Poems of Alexander MacDonald, Inverness, 1924
The Poetry of Scotland; Gaelic, Scots and English (Roderick Watson, Edinburgh, 1995)
Transactions of the Gaelic Society of Inverness Vol. 11 td 171-184
Transactions of the Gaelic Society of Inverness Vol. 36 td 138
Transactions of the Gaelic Society of Inverness Vol. 56 td 185-213

Allt an t-Siùcair
(a' chiad rann air a seinn le Anna Latharna NicIllIosa)

A' dol thar Allt an t-Siùcair air madainn chùbhraidh Chèit',
Is paidirean geal dlùth chnap den drùchd ghorm air an fheur;
Bha Richard 's Robin brùdhearg ri seinn, 's fear dhiubh na bheus;
'S goic mhoit air cuthaig chùl ghuirm, 's gùg gùg aice air a' gheug.

Bha smeòrach cur nan smùid dhi air bacan cùil leatha fhèin;
An dreathan-donn gu sùrdail 's a ribheid chiùil na bheul;
Am breacan-beithe 's lùb air 's e gleusadh lùth a theud;
An coileach-dubh ri dùrdan 's a chearc ri tùchan rèidh.

Na bric a' gearradh shùrdag ri plubraich dhlùth le chèile,
Taobh-leumnaich mear le lùthchleas sa bhùrn le mùirn ri grèin,
Ri ceapadh chuileag shiùbhlach lem briseadh lùthmhor fhèin,
Druim lann-ghorm 's ball-bhreac giùran 's an lainnir chùil mar lèig.

Gur milis briosg-gheal bùrn ghlan meall chùirneineach 's binn fuaim,
Bras shruthain Allt an t-Siùcair ri torman siùbhlach, luath;
Gach biolair 's luibh len ùr ròis a' cinntinn dlùth mu bhruaich,
'S e toirt dhaibh bhuadhan sùghmhor gan sùgh-bheathachadh mun cuairt.

Bùrn tana glan gun ruadhan, gun deathach ruaim no ceò
Bheir anam-fàs is gluasad da chluanagan mu bhòrd;
Gaoir-bheachainn bhuidhe 's ruadha ri diogladh chluaran òir
'S cìr-mheala ga chur suas leo an cèir-chuachagan nan stòr.

Gur sòlas an ceòl cluaise àrd-bhàirich bhuar mud chrò,
Laoigh cheann-fhionn bhreaca ghuanach ri freagradh, 's nuallan bhò;
A' bhanarach le buaraich 's am buachaille fa còir
Gu bleoghan a' chruidh ghuaill-fhinn air cuaich a thogas cròic.

O, 's grinn an obair ghràbhail rinn nàdar air do bhruaich,
Led lurachain chreamhach, fhàsmhor 's am buicein bhàn orra shuas;
Gach sàimeir, neòinean 's màsag mìn-bhreac air làr do chluain
Mar reultan reòthte an deàrrsadh, na spangan àlainn nuadh.

An coire 's fheàrr san dùthaich, an coire 's sùghmhor fonn,
'S e coirean Allt an t-Siùcair, an coirean rùnach lom;
'S ge lom, gur molach ùrail bog miadail 's dlùth a thom,
'M bheil mil is bainne brùcadh 's uisge ruith air siùcar pronn.

Teipichean air a bheil an t-òran 'Allt an t-Siùcair':
'Gaelic Galore' - Glasgow Gaelic Musical Association (Lismor Recordings 1990)
'Mòd Lochabair 1981 - A' Chuirm Mhòr 3'
'Mòd nan Eilean 1989 - Final Concert Cassette 3' - Ceòlraidh Ghàidhlig Ghlaschu (An Comunn Gaidhealach)
'Scottish Tradition 16 Gaelic Bards and Minstrels' - William Matheson (Greentrax Recordings 1993)
'The Songs of the Gael' - Anne Lorne Gillies (Klub Records Ltd 1982)