Seanfhacail
Measgachadh de sheanfhacail air an cruinneachadh le Iain MacIlleathain, Càrlabhagh, Leòdhas. Chaidh pàirt den fhiosrachadh seo a thional airson 'Facal Oirbh' - prògram a bh' air a chraobh-sgaoileadh le BBC Radio nan Gaidheal. Bha 'Facal Oirbh' air a chlàradh le Flòraidh NicIlleathain agus Iain MacIlleathain agus air a riochdachadh le Annella NicLeòid.

A' bhò as caoile th' anns a' bhuaile, is i as àirde a dh'èigheas: glè thric is e feadhainn nach bu chòir as motha nì de fhuaim.

Aithnichear a' bhean ghnìomhach air doras na cruaich-mhònaich: aithnichear dè an seòrsa daoine a tha ann an taigh le coimhead mun cuairt air an taigh, a-muigh no a-staigh.

Am fear bhios aig an aiseig gheibh e thairis uaireigin: tha seo a' moladh foighidinn a bhith aig duine.

Am fear nach cuir ri là fuar cha bhuain e ri là teth: tha còir aig duine strì a dhèanamh aig an àm cheart.

An làmh a bheir, is i a gheibh: ma tha duine còir, bidh daoine còir ris.

An rud a chuireadh Dòmhnall a shabaid, chuireadh e Lachlann gu ceòl: chan e an aon rud a chòrdas ris a h-uile duine.

An rud a chuireas e na cheann, cuiridh e na chasan: canar seo mu dhuine a tha gu math righinn.

An t-ionnsachadh òg, an t-ionnsachadh buadhach: an rud a dh'ionnsaicheadh duine na òige bhiodh buaidh aig air, is bhiodh cuimhne aige air an uair a dh'fhàsadh e na bu shine.

B' fheàrr gun tòiseachadh no sgur gun chrìochnachadh: tha seo fìor ann an iomadh suidheachadh.

Bha mi uaireigin nam chù-beinne ged tha mi an-diugh nam chù-baile: làithean na h-obrach a' toirt àite do làithean na h-aois.

Bhon is tu a mharcaich an t-each, crùidh e: ma tha thu a' cleachdadh rud le duine eile agus gum bris e, tha e mar fhiachaibh ort a phàigheadh.

Bidh duine ag ionnsachadh fhad 's is beò e.

Buail do chuilean agus is ann thugad a ruitheas e: seo gnè a' choin.

Cha dèan talamh an gàrradh: feumaidh gàrradh barrachd air an talamh mus bi e math.

Cha sheas am poca falamh ri balla: mur a faigh neach a tha ag obair biadh gu leòr cha dèan e obair cheart.

Chan aithnich thu duine gus an loisg thu cruach-mhònach còmhla ris: a' ciallachadh gum feum thu a bhith a' fuireach greis còmhla ri neach airson eòlas cheart fhaighinn air.

Cùm rud seachd bliadhna agus gheibh thu feum dha: tha daoine tric gu leòr a' tilgeil rudan a-mach agus an uair sin a' faicinn feum dhaibh.

Faodar an t-òr fhèin a cheannach: le strì, no obair, no airgead, faodar rud sam bith fhaighinn ma dh'obraicheas duine cruaidh gu leòr air a shon.

Gheibh cearc an sgrìobaidh rudeigin: an duine a nì a dhìcheall gheibh e air adhart.

Iallan fada à leathair chàich: tha daoine dualtach a bhith fialaidh le cuid chàich.

Is ann às a' bheagan a thig am mòran: faodar seo a chleachdadh mu dhiofar rudan - m.e. sìol ga chur, clann a' fàs an àirde, gnìomhachas, airgead.

Is binn gach eun na dhoire fhèin: far a bheil duine eòlach, tha dànadas aige. Tha seo coltach ri, "Is dàn duine air a shitig fhèin".

Is binn guth an eòin far an guirear e: tha duine toilichte far an do rugadh e.

Is fhada a bhios duine a' dol far nach miann leis: bidh duine slaodach a' dèanamh rud nach eil e ag iarraidh a dhèanamh.

Is fheàrr a bhith leisg gu ceannach na righinn gu pàigheadh: faodaidh daoine iad fhèin a chur ann am fiachan le bhith ro luath gu ceannach.

Is fheàrr aon oidhche sa Mhàirt na trì là foghair: bhiodh tuathanaich agus croitearan ag ràdh seo mu dheidhinn nithean a bhith a' fàs.

Is fheàrr fuine thana na bhith falamh buileach: tha e nas fheàrr rud beag a bhith aig duine na bhith gun chàil idir.

Is gorm na cnuic a tha fada uainn: tha daoine buailteach a bhith a' smaoineachadh gu bheil an rud a tha fad às, no nach eil aca fhèin, nas fheàrr na an rud a tha aca.

Is math an còcaire an t-acras: tha brìgh seo follaiseach bho na facail.

Is olc an còcaire nach imlich a chorrag: mur ith an còcaire na rudan beaga a th' air am fàgail chan e sanas ro mhath air an obair aige a th' ann.

Luath no mall a thig a' Mhàigh, thig a' chuthag: ged a bhiodh an samhradh fada gun a thighinn thig a' chuthag tro thìde.

Mar a thuiteas craobh is ann a laigheas i: faodar seo a chleachdadh airson suidheachadh sam bith nach eil a' dol a dh'atharrachadh.

Nach ann air a thàinig an dà là: canar seo mu dhuine air an tàinig atharrachadh suidheachaidh na bheatha.

Rathad cam chun a' chaisteil: chante seo airson duine a bhiodh a' faighinn a-steach air daoine mòra airson buannachd dha fhèin le dòighean cealgach.

Ruigidh each mall muileann ach cha ruig am fear a bhriseas a chas: chan fhaigh duine a bhriseas a chas a dh'àite sam bith gun strì gu leòr.

Trì gaothan cho fuar agus a th' ann - gaoth bho thuath, gaoth tro tholl, agus gaoth fo bhonn siùil: tha ciall seo follaiseach bho na facail.