Naomh Maolrubha
Tha an t-ainm, Maolrubha a' ciallachadh duine a bha maol is ruadh (nan gabhadh sin a bhith!). Mar manaich eile aig an àm sin bha a mhaoil, no beulaibh a bhathais air a bhearradh. Tha cuid a' dol an aghaidh a' mhìneachaidh seo agus ag ràdh gur e rubha (ceann-tìre) a th' ann agus gun d' fhuair e an t-ainm bhon chleachdadh a bh' aige na bhalach a bhith dol ro fhaisg air rubha-tìre.

Tha Naomh Maolrubha co-cheangailte ris a' Chomraich is ged nach eil an t-uabhas fiosrachaidh againn mu dheidhinn tha ainm gu math bitheanta air feadh Alba. Mar a thachair do dh'iomadh thuineachadh Crìosdaidh eile rinn na Lochlannaich creachadh is milleadh mòr air ionad Mhaolruibhe is chaidh tòrr den fhianais a dhìth.

Tha an t-ainm, Comraich, a' ciallachadh àite far am faigheadh daoine dìon is fasgadh, uaireannan nuair a bhiodh iad fon choill no a' ruith bhon lagh. 'S e Applecross a' Bheurla a th' air A' Chomraich agus tha sin a' ciallachadh àite far an robh croisean a' coinneachadh. Bha àite-fuirich no comraich Mhaolruibhe an sin, air a chomharradh le croisean! Thathas a' creidsinn gur ann sa Chomraich a bhàsaich e is a tha e adhlaichte.

Tha sgeulachd ann a tha ag ràdh gun do bhris clachair a' chlach-uaighe aig Maolrubha san 19mh linn nuair a bhathas a' togail mansa ùr. Tha e coltach gun deach iarraidh air a' chlachair gun a dhol faisg air a' chloich seo ach cha ghabhadh e comhairle. Greis an dèidh dha a briseadh thuit e bho scafail agus bhris e a chlaigeann oirre.

Mar iomadh naomh eile tha creudan annasach co-cheangailte ris. Bhathas a' creidsinn nan toireadh duine ùir bho faisg air uaigh aig toiseach turais gun tilleadh an duine sin air ais sàbhailte.

Tha ainm Mhaolruibhe aig amannan air a ghabhail ceàrr an co-cheangal ri Mourie, an dia Ceilteach. Bha an dia seo co-cheangailte ris a' ghealaich is ri ìobairt agus bhathas aig aon àm ag ìobairt bheathaichean ann an ainm Mhaolruibhe.

Suidheachadh ann an eachdraidh is fiosrachadh
Mar Cholum Cille, chaidh Maolrubha ri dreuchd na sagartachd ann an Èirinn. Thàinig Maolrubha à Èirinn mu 670 AC mar a rinn Colum Cille roimhe is stèidhich e eaglais anns a' Chomraich, no ann an Apur-crossan, mar a chanar ris an àite an toiseach. Cuideachd, mar Cholum Cille bha companaich na chois agus mar a bha e a' siubhal bha tuilleadh ga leantainn.

Ged a b' ann sa Chomraich a rinn Maolrubha a' chuid mhòr de dh'obair b' ann gu Ìle a thàinig e an toiseach; bha e dà bhliadhna a' siubhal ann an Alba mus do shuidhich e e fhèin sa Chomraich is mus do thog e eaglais ann ann an 673 AC. A sin bha e a' siubhal air feadh costa siar na h-Alba is nan eilean, eadhon cho fada a-mach ris na Hearadh. Chaidh e cuideachd chun ear, gu dùthaich nan Cruithneach far an robh an Rìgh Brud a' riaghladh. Mun àm seo bha Brud agus mòran de na Cruithnich nan Crìosdaidhean. Seach nach eil mòran sgrìobhte mu dheidhinn chan eil fios le cinnt dè a thug air a thighinn gu Alba.

Dh'fhàs a' mhanachainn sa Chomraich gu math mòr ach bha i an dèidh sin ceangailte ri manachainn ann an Èirinn. Bha seo furasta gu leòr aig an àm oir bha siubhal mara eadar an dà àite cumanta. Tha cunntas againn gun deach Failbe, a thàinig an dèidh Mhaolrubha, a bhàthadh air a shlighe eadar A' Chomraich is Èirinn ann an 737 AC.

Tha cunntas eile ag ràdh gum biodh sìde fhàbharach ann a h-uile uair a bhiodh e a' siubhal air a' mhuir agus aon uair is e an dùil a dhol dhan Eilean Sgitheanach ach gun bhàta aige nach do rinn e càil ach suidhe air clach is gun tug i e sàbhailte a-null dhan eilean. B' e cladh Aiseag an t-ainm a bh' air an àite far an deach e air tìr san Eilean Sgitheanach. B' e Aiseag a' chiad àite a th' air ainmeachadh an eachdraidh mar àite a bha a' toirt comraich do dh'eucoirich. Dh'fhaodadh an t-eucoireach fuireach an seo greis gus an sìolaidheadh fearg a nàimhdean no gus an cuireadh e a chùisean ceart. Tha na sligean a thig an uachdar uaireannan ann an àiteachan mar sin a' sealltainn gun robh na h-eucoirich sin ag ithe mhaorach ann. B' e cladhaire a chanar uaireannan ri daoine den t-seòrsa sin a bha a' falach bhon nàimhdean.

Tha dà là air an ainmeachadh mar là fèille Mhaolruibhe - 24mh Giblean agus 25 no 27 Lùnastal - ge bith carson. Air na làithean seo bhitear ag ìobradh bheathaichean dha Maolrubha - tairbh mar bu trice. 'S ann airson a' chleachdaidh seo a tha cuid a' measgachadh Maolrubha ris an dia Mourie oir cha b' ann Crìosdaidh idir a bha na cleachdaidhean seo. Tha cunntas againn gun do dh'ìobair sluagh baile Inbhir Pheofharain tarbh ann an ainm Mhaolruibhe sa bhliadhna 1695. Gu dearbha, tha iomadh cunntas ag innse mu ìobradh is daoine ag adhradh san dòigh seo agus a' dòirteadh bainne air an talamh.

Air eilean Bheàrnaraigh na Hearadh tha ainm Mhaolruibhe air chuimhne gus an là an-diugh. Nan deigheadh a' cheist a chur air dhuine, "A bheil thu sgìth?" dh'fhaodadh gum freagradh e, "Ma' Ruibhe, tha." Tha seo a' ciallachadh, "Tha, dha-rìribh."

Tha iomadh àite ann an Alba air ainmeachadh an dèidh Mhaolruibhe; ann an Siorrachd Pheairt 's ann air a shon a tha Ath Maol Rubha (Amulree sa Bheurla). Bha seann fhèilltean ann an Inbhir Pheofharain is sa Mhanachainn air an ainmeachadh mar 'fèill Mhaolruibhe'.

Tha àite san t-Srath san Eilean Sgitheanach ris an canar Creag an Leabhair agus a rèir eachdraidh seo far am biodh Maolrubha a' searmonachadh. 'S iongantach mur ann an seo a chaidh a' chiad sheirbheis Chrìosdaidh san Eilean Sgitheanach a chuairteachadh.

Tha eaglaisean air an ainmeachadh air an naomh san Eilean Sgitheanach, ann am Màraig sna Hearadh, An Arasaig, am Mucarna, an Creagnis, an Ìle, an Cinn Tìre is an Ath Mhaol Ruibhe. Tha mòran eilean mar chuimhneachan air cuideachd.

Fiosrachadh annasach
Ann an Loch Mhaolruibhe tha eilean agus air an eilean sin tha tobar ris an canar tobar Mhaolruibhe. Bha an uisge a bh' anns an tobar sin air a mheas beannaichte agus bhathas a' creidsinn gun toireadh e a chiall air ais gu neach sam bith a bh' air a chall. (Gus an là an-diugh canaidh cuid, "Tha thìde aige tomadh an tobar Mhaolruibhe," ma tha iad a' smaoineachadh gu bheil cuideigin a' dèanamh rudan gòrach.)

Tha e coltach gun do chuir cìobair cù air an robh an cuthach dhan tobar airson a leigheas. Ged a chaidh an cù bochd a leigheis thiormaich an tobar leis an tàmailt a chaidh a chur oirre. Bhathas ag ràdh cuideachd nam biodh an tobar làn gu robh sin a' ciallachadh gun robh Maolrubha ann an sunnd math ach mur a biodh nach robh. Cha bhiodh dùil leigheas fhaighinn aig na h-amannan sin.

A thuilleadh air a bhith air do thomadh trì tursan san tobar dh'fheumte do shlaodadh, ma bha an leigheas gu bhith èifeachdach, an dèidh bàta air an loch. Cha robh e na iongnadh gum b' ann na bu mhiosa a bha cuid de na easlaintich an dèidh seo!

Ri taobh na tobrach tha craobh air am biodh easlaintich a' crochadh luideagan no a' sadadh airgead an uair a bhiodh iad a' guidhe airson leigheas. Bhathas a' creidsinn nan cuireadh neach sam bith corrag air na luideagan no air an airgead sin gun gabhadh e an tinneas a bh' air an neach a dh'fhàg iad is nach fhaigheadh iadsan leigheas idir. Ann an 1877 thadhail a' Bhànrigh Bhictoria air an tobar seo agus dh'fhàg i tabhartas.

Bha craobh a' fàs ri taobh na h-eaglaise ann an Aiseag san Eilean Sgitheanach cuideachd is thathas ag ràdh gun chroch Maolrubha clag oirre a bhiodh a' bualadh leis fhèin a h-uile Sàbaid aig àm adhraidh. Nuair a thuit an seann eaglais às a chèile chaidh an clag a thoirt air falbh agus chaidh a chrochadh air eaglais na paraiste. Bhon là sin cha tàinig smid às; bha e mar isean ann an cèidse. Ged a chaidh a chur air ais chun chraoibhe bha a' gheasag briste is cha chualas an còrr bhuaithe. Shearg a' chraobh fhèin cuideachd.

Tha alltan brèagha an seo cuideachd a dh'èirich, a rèir beul-aithris à geug craoibhe a shlaod an t-seann naomh às an talamh nuair a leig e a chudthrom oirre.

An là an-diugh
Tha e caran iongantach gu bheil an aon slighe 's a bhiodh Maolrubha a' gabhail gu Srath Carrann, Ach na Sìne is Inbhir Pheofharain na rathad mòr an-diugh is na loidhne-rèile eadar Inbhir Pheofharain is Caol Loch Aillse. Bhiodh an tìr mun cuairt, ged-thà, gu math eadar-dhealaichte.

Tha eaglais is cladh air an làraich far an robh eaglais Mhaolruibhe.

Ma thèid thu gu eilean Mhaolruibhe an-diugh gheibh thu faireachdainn sònraichte. Tha gu leòr chraobhan air, craobhan-durcain is cuileann. Bha a' chuileann air a meas naomh oir b' ann bho na duilleagan aice a bhiodh manaich Eilean Idhe a' dèanamh inc. Am meadhan an eilein far an robh an eaglais tha leacan-uaighe, cuid bho na meadhan-aoisean, cuid nas ùire.

Bha ionad-fasgaidh aig Maolrubha sa Chomraich o chionn 1,300 bliadhna air ais agus an-diugh fhèin tha an t-àite seo, ann an dòigh eile, a' toirt fois is fasgadh do dhuine sam bith a tha airson falbh greis bho uallaichean na beatha seo. Bidh mòran a' dol ann airson sìth is sàmhchair air saor-làithean.

© na dealbhan Christine Campbell & GRD