Ailean an Earachd
Tha an sgeulachd seo air a h-ath-sgrìobhadh bhon sgeulachd a chaidh fhoillseachadh ann an Leabhraichean-leughaidh Blackie, leis a' Chomunn Ghaidhealach.

An coimeas ris an àireimh bhig de dhaoine a chaidh a thogail sa Gaidhealtachd, tha e na iongnadh gun d' àraicheadh anns a' cheàrn iomallaich seo de Bhreatainn uimhir de fhlaithean a choisinn mòr chliù anns gach dreuchd. An eòlas cogaidh gu sònraichte chan eil roinn den rìoghachd a bheir bàrr air a' Ghaidhealtachd, agus am measg saighdearan ainmeil na Gaidhealtachd uile chan eil aon as urramaiche cliù na Sir Ailean Camshron, ged dh'fhaodadh e a bhith gun robh feadhainn ann air an robh aithne na b' fheàrr agus air a bheil iomradh nas mò.

B' e an duine uasal seo de theaghlach Loch Iall a thog an Rèisimeid ainmeil sin ris an canar an naoidheamh deug is an trì fichead, no mar as fheàrr is aithne dhuinn i, Na Camshronaich. Ann an cogaidhean mòra Bhonaparte, agus anns gach cogadh eile an dèidh sin anns an robh ar Rìoghachd an sàs, sìos gu ruig an Cogadh Mòr a thàinig air an Roinn Eòrpa an 1914, bha na Camshronaich daonnan a' sabaid an nàmhaid, agus a' tighinn le àrd urram às gach blàr. Tha euchdan nan sonn seo rin leughadh an ainm iomadh catha a tha a-nis a' soillseachadh air am brataichean.

Rugadh Ailean an Earachd an Loch Abar ann am bliadhna Theàrlaich. Faodar mar sin a ràdh gum b' e sgiath bu chreathall dha, agus gun deach a luaisgeadh gu suain, is ceòl tartarach na pìoba mar chrònan cadail dha. Bhuineadh Ailean do theaghlach Loch Iall. B' e Eòghann Camshron, a tha cho ainmeil ann an eachdraidh, an treas fear deug de chinn-fheadhna nan Camshronach, agus b' ann o mhac air an robh Eòghann cuideachd, a shìolaidh muinntir Ailein, agus mar sin 's e Sliochd Eòghainn Mhic Eòghainn a chanar riutha. Chan eil sgeul sònraichte sam bith air duine de shliochd Eòghainn Mhic Eòghainn. Is e an gaisgeach òg seo a choisinn urram buan-mhaireannach nan daoine bhon tàinig e.

Rugadh Eòghann Camshron, a' chiad glùn den t-sliochd, mu dheireadh na siathamh linne deug, car mun àm anns an robh athair, an ciad diùlannach den chinneadh, a' sparradh a chuid Chamshronach bho Loch Abar, le an tuaghan-cogaidh, gus a' bhlàr fhuilteach ud ris an canar Blàr na Lèana, a chaidh a chur aig ceann sear Loch Lòchaidh anns a' bhliadhna 1545.

Tha e coltach gun robh Dòmhnall Camshron, athair Ailein, na fhear-baile air cluaintean is monaidhean an Earachd, agus gun robh e a' pàigheadh màl do Loch Iall an Ceann-cinnidh. Ach bha e air a thuigsinn gun robh dàimh aige ri ceann-feadhna nan Camshronach, agus mar sin bha e air a mheas mar aon de uaislean na dùthcha.

B' e Ailean bu shine de shianar de theaghlach, triùir mhac agus triùir nighean. Mar bu ghnàth am measg uaislean na dùthcha anns na làithean ud, bha an teaghlach air an teagasg aig an taigh fo làimh oide-sgoile, a-mach à aon de oilthighean na h-Alba. Tha e air a ràdh, an uair a ràinig Ailean an aois ghnàthaichte, gun deach a chur, is oide-sgoile na chois, gu oilthigh Chill Rìmhinn, a chur crìoch air an ionnsachadh. Ma tha fìrinn an sin, tha e na iongnadh nach eil lorg air ainm an leabhraichean-cuimhne na h-oilthigh sin.

Ach co-dhiù, tha e follaiseach gu leòr gun robh deagh thuigse is foghlam aig Ailean, oir na sheann aois bha e an sàs gu mòr ann a bhith a' leasachadh cùisean nan Gaidheal. An uair a fhuair e àrd inbhe anns an arm, agus airgead, cheannaich e an t-Earachd bho Loch Iall, mun bhliadhna 1790.

Bha Ailean na leanaban an làithean ùpraideach Chùil Lodair, anns an robh làmh cho gaisgeil aig a dhaoine, agus mar sin chan iongnadh ged bhiodh nàdar mìleanta an t-saighdeir anns an òganach. An uair a dh'fhalbh athair le cuideachd MhicDhòmhnaill Duibh, do ar-a-mach a' Phrionnsa, chaidh a mhàthair, is Ailean air a gàirdean, a dh'fhàgail beannachd aige. Mar a dh'èirich do iomadh fear treun anns an àm ud, bha athair na fhear-cùirn fad cheithir bliadhna an dèidh Blàr Chùil Lodair.

Ach an dèidh greis, thàinig rian is sìth don Ghaidhealtachd, agus mar bhalaich eile, bha Ailean cho saor, sona, ri eòin nam preas. Is cinnteach gun robh e an sàs anns gach lùth-chleas a bhiodh a' dol air an dùthaich aig an àm, agus bhiodh cothrom iasgaich is seilge aige gu thoil. Bha e na ghille àrd, tapaidh, agus chan eil teagamh nach toireadh e bàrr air càch ann an spòrs no ann an sealg.

Ach thachair nì a dh'atharraich làithean sona an òganaich ann an Loch Abar. Dh'fhàs Ailean suas na fhleasgach deas, dìreach, agus bha fathann ann gun robh e a' cumail a làimh ri banntrach òg bhòidheach a bha anns a' choimhearsnachd, Banntrach Ruadh na Sròine, mar chanar rithe. Tha e coltach co-dhiù gun robh e gu math cuimhneach oirre a thaobh bradain à abhainn agus sìthne à beinn. Thog seo eudachd ann am fear sa choimhearsnachd ris an canar Fear Mhuir-Shiorlaich.

Chuir am fear seo fios gu Ailean gum feumadh e sgur a thadhal air a' bhanntraich, no seasamh ris-san ann an còmhrag dithis. Dhùisg seo pròis Ailein, agus mar fhear anns nach robh eagal a-riamh, chuir e Fear Mhuir-Siorlaich gu dùbhlan, agus roghnaich e a' chòmhrag. Chuir e fios freagairt air ais gun coinnicheadh iad air là sònraichte ann an àite ri taobh Abhainn Lòchaidh, agus gun rachadh an cath a chur le lannan stàilinn.

Fhuair e iuchair arm-lann athar bho bhanacharaid, agus an sin thagh e lann ris an abairte an Rangaire Riabhach, a tharraing fuil aig Raon Ruairidh ann an 1689, aig Sliabh an t-Siorraim ann an 1715, agus aig Blàr Chùil Lodair an 1746. Bhiodh Ailean a' miannachadh nach tigeadh smal air a leithid siud de lainn na làimh-san.

Bha a' mhadainn fhoghair air bristeadh fann an uair a choinnich na laoich air àilean bòidheach sàmhach aig taobh na h-aibhne, is am fir-choimhid nan cuideachd. Gun dàil rùisg iad iad fhèin gu sabaid, agus thòisich an iomairt. Nochdadh gach gleus an gearradh-arm mar a chleachdadh anns a' Ghaidhealtachd o làithean Sgàthaich. Bha an dithis ealanta an gearradh is an dìon, is iad a' leum a-null is a-nall cho beothail, guineach, ri cait fhiadhaich nan càrn. Car ghreis bha iad a' toirt buille airson buille, ach mu dheireadh thàinig claidheamh Ailein a-nuas gu trom air ceann a nàmhaid agus thuit e na shìneadh air an raon. Cha robh a dhachaigh fada air falbh, ach mus do ràinig an giùlan beag an taigh, bhàsaich e.

Bha Ailean òg mothachail sa bhad gun robh e a-nis na fhear-cùirn. Cha b' e maoir-shìthe a' chrùin a-mhàin a bhiodh an tòir air às leth ceartais, ach dlùth-chàirdean an duine a chaidh a mharbhadh, airson dìolaidh a thoirt a-mach. Cha robh air ach teich às an dùthaich, agus smaoinich e gum biodh e sàbhailte nan ruigeadh e na Drimnean anns a' Mhorbhairne, far an robh bràthair a mhàthar a' fuireach. Bha an t-àite trì fichead mìle air falbh, agus an t-slighe garbh, ach cha do stad Ailean gus an do ràinig e taigh a charaid.

An uair a thuig bràthair a mhàthar mar bha a' chùis, bha fhios aige gum biodh an tòir dlùth an dèidh Ailein, agus ann an ùine ghoirid chuir e a-null do Mhuile e 's caraid dha fhèin ga dhìon. Ach cha robh math do Ailean fuireach fada ann an aon àite, agus mar sin bha e fad dà bhliadhna a' siubhal air feadh Eilean Mhuile. B' e an tom coille no an càrn creagach bu leabaidh dha iomadh uair. Tha sgoltadh domhain an aodann stalla mhòir am Muile ris an canar gus an là an-diugh Uaimh Ailein an Earachd, oir bu tric a bha am fògarach a' gabhail fasgadh an sin.

An dèidh seo, le cuideachadh bràthair a mhàthar, fhuair Ailean dreuchd clèirich anns an Taigh-Chusbainn ann an Grianaig, ach cha b' e peann ite is stòl trì-chasach a thigeadh ri gille cruaidh làidir mar Ailean, a bha eòlach air claidheamh agus lann. Cha b' fhada a bha e ann an Grianaig an uair a fhuair e obair a chòrd ris na b' fheàrr.

Bha cogadh Ameireagaidh air bristeadh a-mach an 1775, agus bha caraid do mhàthair Ailein anns an tìr sin. Bha am fear seo gu mòr airson taic a chumail ri uachdranachd Bhreatainn air taobh thall a' chuain. Thog am fear seo rèisimeid à measg nan Gaidheal ann an Ameireagaidh, air an tugadh an t-ainm Rèisimeid Rìoghail nan Eilthireach Gaidhealach. Chuir e fios air Ailean a thighinn gus a bhith na oifigeach anns an rèisimeid seo, agus fhreagair e an gairm sa bhad.

Rinn an Rèisimeid Ghaidhealach seo euchdan sònraichte anns a' chogadh, is cha b' i a' bhuidheann a bha fo stiùireadh Ailein a bha air dheireadh an gaisgealachd. Thug a ghleustachd à iomadh cùil chumhaing iad, ach mu dheireadh chaidh e fhèin agus a' chuid bu mhotha den bhuidhinn a ghlacadh. Chaidh Ailean a chur do phrìosan ann an Philadelphia far an robh e air fhìor dhroch chàradh, ach aon oidhche dhìochuimhnich am fear-coimhid an uinneag a ghlasadh.

Reub Ailean a phlaide, agus nuair a cheangail e na stiallan ri chèile, shreap e sìos am balla. Bha an ròpa a rinn e ro ghoirid, agus b' fheudar dha a ghrèim a leigeil às aig a leithid de àirde is gun do ghoirtich e a dhà chois an uair a thuit e gu làr. A dh'aindeoin sin bha e toilichte a shaorsa a bhith aige an dèidh dà bhliadhna sa phrìosan. Leòinte mar bha e, shnàig e air falbh, agus le èiginn thug e mach taigh far an d' fhuair e coibhneas mòr bho fhear air an robh an t-ainm neònach, Phinehas Bond, ach a dh'aindeoin ainm tha e coltach gun robh e glè eòlach air cùisean a bhuineadh don Ghaidhealtachd.

Thill Ailean do Lunnainn anns a' bhliadhna 1780, is inbhe caiptean airm aige. Beagan an dèidh seo rinn e fhèin agus maighdeann òg suas ri chèile, agus cha b' fhada gus an do phòs iad. Bha athair na h-ìnghne na dhuine beartach, measail, agus thug sin cothrom dha chliamhainn a dhol an comann uaislean a' bhaile mhòir. Aig an àm seo bha Ailean na bhall de Chomunn Gaidhealach Lunnainn, agus bha e daonnan a' nochdadh a bhàidh do chànain is do cheòl a dhùthcha.

Ach thàinig làithean deuchainneach, oir bha an Fhraing a' dèanamh ùpraid uabhasach air feadh na Roinn Eòrpa, agus bha na rìoghachdan fo eagal ro airm Napoleon. Chuir Breatainn roimhpe stad a chur air an duine uaibhreach fhòirneartach sin, agus thòisich còmhstri a lean rè àireamh bhliadhnachan. Chaidh rèisimeidean ùra a thogail, agus bha meas air na Gaidheil an là a' chruaidh-chàis. Fhuair Ailean an Earachd ùghdarras rèisimeid a thogail an Loch Abar. Thàinig e do thìr eòlais anns a' bhliadhna 1793, an dèidh a bhith còrr is fichead bliadhna air falbh. Chaidh an crann-tàra a chur mun cuairt air na glinn, agus am beagan ùine thogadh an rèisimeid sin ris an canar na Camshronaich.

Bha là mòr anns a' bhaile bheag ud aig bun Beinn Nibheis an là ud, am fìor thoiseach a' gheamhraidh, an uair a thriall na laoich air an t-slighe tron mhonadh gharbh gu Sruighlea, is fhios gun robh mòran dhiubh nach tilleadh tuilleadh. Ràinig iad an ceann-uidhe mu mheadhan an treas là, agus an sin bha iad greis gan teagasg anns gach cleas a bhuineas don arm. An ùine ghoirid chaidh an rèisimeid a chur a-null don Òlaind, is Ailean air an ceann mar choirneal. Thugadh Breacan an Earachd mar ainm air an tartan a bh' air na Camshronaich. Tha e air a ràdh gun robh an tartan seo air a dhealbhadh le màthair Ailein.

Air a' chiad deuchainn chuir iad cath goirt anns an do thuit iomadh gille gasta, agus chaidh Ailean fhèin a leòn gu dona. Anns a' bhlàr ann an Rèisimeid nan Gordonach bha an t-Abrach òg sin, Alasdair MacFhionghain, bàrd cliùiteach is saighdear gaisgeil. Anns an dàn a chuir e ri chèile, ris an canar Blàr na h-Òlaind, tha e ag ràdh:

Bha an leòmhann colgarra gun ghealtachd,
le mhìle fear sgairteil làimh rinn;
An Camshronach garg on Earachd,
mar ursainn chatha sna blàraibh.

Goirid an dèidh seo chaidh Napoleon don Èiphit le feachd mhòir, airson an rathad do na h-Innseachan Shìos a rèiteachadh. Chaidh armailt mhòr Bhreatannach air a thòir, agus bha na Camshronaich ann. Bha blàr fuilteach aig Alexandria anns a' bhliadhna 1801, agus ged a chailleadh iomadh laoch, chaidh an là le na Breatannaich. Fhuair an t-àrd-cheannard, Sir Ralph Abercromby, leòn a thug a bhàs dha, agus chaidh Ailean a leòn gu h-olc, ach cha b' fhada gus an robh an curaidh anns an dìollaid a-rithist.

Anns a' bhliadhna 1808 thòisich cogadh ainmeil a' Pheninsula, agus dh'fheumadh na Camshronaich a bhith air an t-sreath thoisich anns an t-strì ghuinich sin. Cha robh an cogadh fada air adhart an uair a chaidh Ailean a dhèanamh na cheann-feachd, ach b' esan a bha duilich dealachadh ri na Camshronaich.

B' ann aig Talavera thug e a' chiad bhlàr mar cheann-feachd. Lean am blàr fuilteach seo dà là, ach thug na Breatannaich a-mach a' bhuaidh. Chaidh trì eich a mharbhadh fo Ailean mun tàinig crìoch air a' bhlàr, agus mu dheireadh chaidh Ailean a leòn gu h-olc. Goirid an dèidh sin chaidh blàr marbhtach eile a chur aig Busaco, agus anns an t-sabaid a bha ann thuit an t-each air muin Ailein. Fhuair e a leithid de dhochann is gun tàinig bristeadh na shlàinte, agus b' fheudar dha an t-arm fhàgail buileach.

Ghabh e còmhnaidh an Lunnainn còmhla ri a dhithis nigheanan, agus bha làithean toilichte aige na sheann aois. Chuir an rìgh urram air le ridire a dhèanamh dheth, ach chan fhacas speur riamh air nach tig neòil dhorcha air amaibh. Chaidh a mhac, air an robh Ailean cuideachd, a chur air ceann nan Camshronach na àite-san, agus thàinig fios gun deach a mharbhadh. Beag air bheag ghèill an seann cheatharnach fon bhuille chràitich seo, agus bhàsaich e air an naoidheamh là den Mhàrt anns a' bhliadhna 1828, aig ceithir fichead bliadhna is a trì de aois.

Thug an t-àrmann uasal ainmeil seo sia bliadhna deug thar fhichead anns an arm, agus bha e dà bhliadhna thar fhichead dhiubh sin ri aghaidh bualaidh. Sheinn na bàird mu a ghaisgealachd mar shaighdear, agus rinn iad luaidh air uaisle is fhialachd mar dhuine cuideachd. Anns na sreathan seo, a sgrìobh am bàrd, Gilleasbaig MacDhòmhnaill, tha cuimhneachan ro chiatach air Ailean an Earachd:

Bu tu cridhe na fèile,
bu tu ulaidh nam feumach,
bu tu fuasgladh nan dèirceach,
bidh mac Dè riut an sìth.
Leis na thug thu do bhochdaibh
chuir an ùrnaigh an stoc thu,
guidhe anmoch is moch leat
thu bhith an sonas is am prìs.