Deirdre
Tha an aithris seo air a h-ath-sgrìobhadh bhon aithris a chaidh fhoillseachadh ann an Leabhraichean-leughaidh Blackie, leis a' Chomunn Ghaidhealach.

Deirdre thug barrachd àilleachd
air mnathan eile na Fèinne;
cha choimeasar rithe-se càch,
ach mar bhaideal air sgàth na reultaig.

Aig aon àm bha duine a' fuireach ann an Èirinn ris an canadh iad Calum Cruitire. 'S e duine còir, beartach a bha ann ach cha robh duine cloinne aige. Thàinig fiosaiche don àite, agus rinn e dìreach air an taigh aig Calum. Dh'iarr Calum air fiosachd a dhèanamh dha, agus rinn am fiosaiche sin. Thuirt e ris gum biodh nighean aige agus gum biodh mòran fala air a dhòrtadh ann an Èirinn air a tàillibh. Cha do chuir Calum Cruitire mòran suim san fhiosachd sin gus an do rugadh leanabh nighinn dha, agus chreid e a' chùis an uair sin, a dheòin no dh'aindeoin.

Bha e fo iomagain mhòr agus cha robh fhios aige air an talamh dè a dhèanadh e gus an fhàisneachd a sheachnadh. Mu dheireadh smaoinich e gum b' e an rud a b' fheàrr a b' urrainn dha a dhèanamh, an leanabh a chur air falbh gu àite uaigneach far nach fhaiceadh duine i. Chuir e air chùram na mna-glùine i, agus chuir e i air falbh leis an leanabh a-mach don mhonadh far an do rinn e fhèin bothan beag dhaibh ann am beul uaimhe. Chuir e biadh agus aodach airson là agus bliadhna leotha, agus gheall e tuilleadh dhaibh aig ceann na h-ùine sin.

B' e Deirdre ainm na h-ìghne, agus bha i fhèin agus a muime-altraim a' fuireach anns a' mhonadh uaigneach seo, gun fhios do dhuine beò, gus an robh an nighean ceithir bliadhna deug. Cha robh boireannach ann an Èireann cho bòidheach ri Deirdre, ach cha do bhuail sùil duine riamh oirre.
Air oidhche ghruamaich gheamhraidh chaidh sealgair àraidh air chall. Chaill e a rathad agus a chompanaich, agus b' fheudar dha fantainn far an robh e - dìreach aig doras na h-uaimhe anns an robh Deirdre agus a muime-altraim.

Chaidil e le meud an sgìos, agus thòisich e ri bruaillean na chadal. Is ann a bha dùil aige gun robh e ann an sìth-bhrugh. "An ainm Dhè leig a-steach mi," ars esan, agus chuala Deirdre an guth.

Dh'fhaighnich i de a muime dè bha ceàrr, ach dh'fheuch a muime ri a cur seachad le bhith ag ràdh nach robh ann ach eòin bheaga an adhair, agus iad air seachran air a chèile.

Dh'èigh an sealgair an aon rud trì uairean, agus bha Deirdre a' sìor iarraidh an 't-eun' a leigeadh a-steach, ach cha robh a muime a' leigeil leatha. Mu dheireadh dh'èirich Deirdre fhèin agus leig i an sealgair a-steach. Chuir i biadh agus deoch air a bheulaibh, ach a cheart cho luath agus a bhuail a shùil oirre, dh'fhalbh gach acras agus gach anshocair eile dheth, an uair a chunnaic e an nighean àlainn a bha anns a' bhothan àirigh ud.

Bha a muime glè fheargach ris airson a bhith a' coimhead mar siud air Deirdre, ach is ann a thuirt an sealgair rithe, "Mo làmh-sa dhut, nam biodh fios aig Naoise mac Uisnigh agus aig Ainnle agus Ardan a bhràthair air an nighean àlainn a tha a' falach an seo, cha b' fhada dh'fhàgadh iad agad i gun a toirt bhuat."

An uair a chuala muime Deirdre siud, is ann a dh'òrdaich i an sealgair a-mach às a' bhothan, agus dh'fhalbh e. Nuair a bha e air am bothan anns an robh Deirdre fhàgail, nach ann a smaoinich e air Conachar, rìgh Uladh, a bha gun bhean, gun chagar còmhraidh, agus an gàirdeachas a dhèanadh e nam faiceadh e àilleachd Deirdre, nach b' urrainn dha gun a pòsadh sa bhad. Dh'fhalbh an sealgair sa bhad agus dh'innis e don rìgh, facal air an fhacal, mu mhaise Deirdre.

Thuirt Conachar ris gum faigheadh e duais sam bith a dh'iarradh e nan sealladh e dha an t-àite sa mhonadh uaigneach, fhàsail, anns an robh Deirdre a' fuireach, agus thug an sealgair a bhòid don rìgh gun dèanadh e sin. Fhuair Conachar buidheann de dhaoine dìleas cruinn, nam measg triùir mhac Fhearghais MhicRoich, clann bràthair athar, agus dh'innis e dhaibh dè bha e a' dol a dhèanamh. Cha b' fhada gus an robh an rìgh agus a laoich, fo iùil an t-sealgair, air an t-slighe chun a' bhothain anns an robh Deirdre agus a muime.

An dèidh astair fhada dhuilich, tro mhòintich agus tro fhraoch, ràinig iad an ceann-uidhe. Bhuail Conachar aig an doras ach fhreagair a' mhuime-altraim bhon taobh a-staigh, nach robh mac màthar a sheas riamh am bròig a gheibheadh sealladh air an fhàrdaich aicese. Thuirt an coigreach an uair sin gum b' esan Conachar, rìgh Ulaidh, agus ma thuirt, cha b' fhada gus an robh gach cleit a bh' ann air a toirt bhàrr an dorais, agus chaidh an rìgh a-steach agus na ghabhadh am bothan de a threun-fhir na dhèidh.
An uair a chunnaic Conachar Deirdre, bhòidich e air gach cumhachd nach fhac e boireannach riamh cho bòidheach rithe, agus ghabh e loma-làn a chridhe de ghaol oirre. Anns a' bhad thog na laoich Deirdre agus a muime suas air an guaillean agus thug iad le caithream iad gu lùchairt Chonachair, rìgh Ulaidh.

Cha ghàirdeachas gun Chlann Uisnigh,
is tùrsach gun bhith nar cuallachd;
trì mic rìgh le an dìolta deòraidh
an-diugh gun chothrom ri h-uchd uamhadh.

Bha a leithid de ghaol aig Conachar air Deirdre agus gun robh e deònach a pòsadh gun dàil, ach cha robh ise ag iarraidh sin a dhèanamh idir. Dh'iarr i dàil là agus bliadhna, agus fhuair i sin air chùmhnant gum pòsadh i e aig ceann na h-ùine sin. Thug an rìgh taigh àlainn dhi anns an lùchairt aige, agus seirbhisich agus ban-chompanaich a chumadh ceòl agus aighear rithe gu là mòr na bainnse.

Là de na làithean bha i fhèin agus a ban-chompanaich nan suidhe air creagan grianach a' gabhail na grèine. Cò chunnaic Deirdre a' dol seachad ach triùir òganach tapaidh. Smaoinich i air an t-sealgair agus na thuirt e rithe mu Naois mac Uisnigh agus a bhràithrean, agus air ball nach ann a ruith i às an dèidh. Dh'èigh i àird a cinn trì uairean air Naois, agus mu dheireadh stad e, agus thug Deirdre trì pògan do Naois, agus pòg an aon do a bhràithrean. Ghabh e lom-làn a chridhe de ghaol air Deirdre, agus thug ise dhàsan an gràdh sin a cheangladh a' chlach gun aol.

Thog Naois agus Deirdre, Ainnle agus Ardan, orra gun dàil, agus thug iad an casan leotha à Èirinn air eagal an rìgh. Sheòl iad gu Alba agus rinn iad an dachaigh ri taobh Loch Eite. Bha an taigh aca an sin cho deiseil agus gum marbhadh iad am bradan a-mach air an doras, agus am fiadh a-mach air an uinneig, agus bha iad uile cho sona agus a bha an là cho fada.

Mu dheireadh thall thàinig deireadh na bliadhna mun cuairt, agus bha Conachar a' dol a phòsadh Deirdre a dheòin no dh'aindeoin. Bha cuirm rìoghail ga h-ullachadh, agus chaidh cuireadh cridheil a chur gu maithean na h-Èireann gu lèir. Chuir Conachar bràthair athar, Fearghas Mac Roich, a-null gu Alba, le cuireadh seachd fillte gu Naois agus Deirdre, Ainnle agus Ardan, airson gum biodh an cuid fhèin aca den fhleadh shòghail.

Cha robh Deirdre idir, idir, airson taobh Loch Eite fhàgail, agus rinn i iomadh leisgeul airson fuireach, ach mu dheireadh, an uair a gheall Fearghas nach leigeadh esan le càil tachairt dhaibh, chuir iad an curaichean air sàil agus sheòl iad gu cladach Èireann. Chuir Fearghas fios air ball gu Conachar gun tàinig Clann Uisnigh air tìr, agus dh'iarr e air gach coibhneas a nochdadh dhaibh.

Cha robh dùil aig an rìgh gun tigeadh iad ged a fhuair iad cuireadh, ach is ann a leig e air nach robh e buileach deiseil air an coinneimh. Chuir e iad a dh'fhuireach fad là no dhà do thaigh anns an robh amhaisg a' fuireach, agus ged bu chruaidh leotha sin, b' fheudar gèilleadh do àithne an rìgh. Dh'fheuch na h-amhaisg ri fras-mharbhadh a dhèanamh orra, ach is ann a dh'èirich neart mòr air Naois agus chuir e ruaig orra uile, agus bha an fhàrdach lom, fàs, aca dhaibh fhèin.

Bha Conachar a' gabhail fadachd nach robh e a' faighinn sgeòil air Deirdre agus a cuideachd an taigh nan amhasg. Chuir e sìos a mhuime-altraim, agus sheall ise a-steach tro tholl beag an dìdire a bha air còmhla an dorais, agus chunnaic i coltas dubhachais air Deirdre. Thug i an teachdaireachd ud don rìgh, agus chuir esan Gealbhan Greadhnach, mac rìgh Lochlainn, sìos gu cinnt fhaighinn air cor Deirdre, oir bha Conachar air rùnachadh gun toireadh e Deirdre a-mach le faobhar a' chlaidheimh.

An uair a bha Gealbhan a' dìdireachd tro tholl beag an dìdire, chuir Naois an t-sùil às leis a' chiad sitheadh de aon de na dìsnean geala a thilg e air tron toll, agus chaidh an gaisgeach air ais dh'ionnsaigh an rìgh air leth-shùil.

Chruinnich Conachar trì cheud laoch, agus chuir e iad gu taigh nan amhasg, le òrdugh Deirdre a thoirt leotha agus càch uile a mharbhadh. Chaidh na treun-fhir sìos an òrdugh catha, ach le cuideachadh Fhearghais mhic Roich chuireadh ruaig orra gu lèir, agus bha Clann Uisnigh sàbhailt agus thog iad orra gu Alba.

An uair a chaidh innse don rìgh gun robh Deirdre agus Clann Uisnigh air an t-slighe gu Alba chuir e fios air an àrd-dhraoidh aige fhèin. Chuir an draoidh coille thiugh, agus an dèidh sin fairge mòr, romhpa air an t-slighe, ach fhuair iadsan tro gach gàbhadh dhiubh sin.

An uair sin reòth an draoidh an fhairge chorrach ghlas na cnapan cruaidh, a bha cho geur ri lann air an dara h-oir, agus nimh nathrach air an oir eile dhith. Thog fear ma seach dhiubh Deirdre air an guaillean, ach mu dheireadh cha b' urrainn do thriùir mhac Uisnigh cumail a' dol, agus thuit iad marbh, agus bha Deirdre a' bras-shileadh nan deur os an cionn.

Le òrdugh an rìgh, thiormaich an draoidh an caolas air dhòigh agus gun d' fhuair Conachar air talamh tioram a dh'ionnsaigh an àite san robh na cuirp. Dh'iarr e sloc a chladhach agus na trì cuirp a thiodhlacadh ann còmhla.

Thilg Deirdre i fhèin anns an t-sloc còmhla riutha, agus bha i fuar marbh ri an taobh. Thug an droch rìgh òrdugh a corp a thogail às an uaigh ud, agus a thiodhlacadh air taobh eile an locha. Rinneadh sin, ach dh'fhàs gath giuthais às an uaigh aig Naois, agus gath giuthais eile às an uaigh aig Deirdre, agus chuir an dà ghath snaim dhiubh os cionn an locha. Ged dh'òrdaich an rìgh an snaim a ghearradh uair no dhà dh'fhàs e suas a-rithist ge b' oil leis, agus cha robh eadar ùir agus adhar na chuireadh às an siud e.

© na dealbhan Christine Campbell & GRD