Faghaidean na Fèinne
Tha an sgeulachd seo air a h-ath-sgrìobhadh bhon sgeulachd a chaidh fhoillseachadh ann an Leabhraichean-leughaidh Blackie, leis a' Chomunn Ghaidhealach.

Tha spòrs na frìthe air a h-ainmeachadh le mòr mheas ann an seann litreachas na Gàidhlig. Mar as trice, 's ann anns a' bhàrdachd a tha sinn a' faighinn nan iomraidhean sin. Tha sgeulachdan eireachdail na Fèinne loma-làn dhiubh, agus annta sin gheibh sinn daonnan sealg agus cogadh an dlùth dhàimh ri chèile. Anns na seann linntean, bha na fèidh agus na fiadh-chreutairean eile air an sealg air seòl faghaid. Dheigheadh àm agus àite freagarrach a shònrachadh, agus an sin chruinnicheadh na sealgairean nan ceudan, le an cuid chon a' snìomh air lomhainn. Dheigheadh am frìth no an t-sliabh a chuartachadh le cùram, agus na fèidh iomain a-mach às an àiteachan còmhnaidh dorcha.

An uair a bhiodh gach nì ullamh, smèideadh na fir ri chèile agus dheigheadh na coin a leigeadh ma sgaoil. Bhiodh na daoine a' sìor thighinn a-steach air na fèidh, bhiodh an cearcall a' sìor fhàs na bu chuinge, agus bhiodh na creutairean mì-fhortanach air an cumail cruinn nan aon bhuidheann. Bhriseadh feadhainn dhiubh air an ais an aghaidh nan sealgairean, agus gheibheadh iad sàthadh den t-sleagh, aon ma seach. Rachadh a' chuid bu mhotha dhiubh an cùil chumhaing, is iad a' feuchainn gu dìomhain ri iad fhèin a theasairginn o na seang-choin ghuineach. Uidh air n-ùidh, dhùineadh an fhaghaid a-steach orra, agus b' e glè bheag dhiubh a rachadh às beò.

A rèir nan sgeulan Gaidhealach, b' e seo an dòigh bu chumanta air sealg na frìthe a shuidheachadh. Gun teagamh, bhiodh buidhnean beaga gu tric a' dol gu monadh, 's dòcha dithis no triùir. Bha iomadh uair ann nuair a bhiodh daoine feumach air spòrs no sitheann nuair nach biodh e goireasach no iomchaidh faghaid mhòr a chur air bonn.

Faodaidh sinn a bhith cinnteach gum biodh an cruinneachadh beag no mòr a rèir mar a fhreagradh cùisean agus cothroman. An uair a dheigheadh rìghrean agus flaithean a-mach, bhiodh sluagh mòr a' faighinn chuireadh, cuid mar ghillean agus cuid mar aoighean. Cha deach fùdar agus luaidhe a chur gu feum airson gnothach sam bith gus a' cheathramh no a' chòigeamh linn deug, agus cha robh iad air an cleachdadh sa chumantas gus an t-seachdamh linn deug. Roimhe sin, bha gach sealgair an eisimeil a chuid chon agus a shleagha.

B' e Bran an cù a b' fheàrr a bha riamh san Fhèinn. A rèir cuid de chunntasan, bu chreutair sìthe e, ach a rèir cuid eile bha e nàdarra gu leòr. Ach tha gach sgeul ag aontachadh mu aon nì agus 's e sin gur ann aige bu daonnan a bha urram na seilge. Tha an seanfhacal ag ràdh gum 'beireadh Bran air na geòidh fhiadhaich leis cho luath is a bha e'.

Air là sònraichte chaidh fir na Fèinne a-mach a shealg le trì mìle cù. Mharbh gach cù dà fhiadh, agus mharbh Bran sia mìle agus a h-aon. Chaidh dà mhìle dheug agus a h-aon de fhèidh a mharbhadh - faghaid an àigh! Chaidh tachairt air ceud torc fiadhaich cuideachd. Mharbh na biastanan seo mìle de na coin, ach tha e air aithris gun deach cur às do na tuirc uile. Bha meas mòr air mial-choin anns na h-amannan ud, agus, a thaobh cumadh an fheadhainn a b' fheàrr:

Siud mar thaghadh Fionn a chù:
sùil mar àirneig, cluas mar dhuilleig
uchd mar ghearran, speir mar chorran
's an t-alt lùthaidh fada o cheann.

Bha trèin-fhir na Fèinne cho dèidheil air sealg nam fiadh is gum bu mhiann leotha cuid de chomharraidhean na seilge a bhith air a chàradh cuide riutha anns an uaigh, dìreach mar bu toigh leotha comharraidhean a' chatha, an t-sleagh agus an sgiath, a bhith air an cur leotha fon talamh. Bha euchdan a dhèante a' sealg nam fiadh air am meas a cheart cho cliùiteach ri foghainteas anns a' bhlàr. Tha e coltach gur ann còmhla ris an fhear bu ghaisgeil agus bu sheòlta air sealg an fhèidh bu mhotha a dheigheadh de uidheam an t-seilg adhlacadh.

Bha iomadh saobh-chreideamh am measg na Fèinne a thaobh na greigh fhèidh a bha tadhal nan stùc agus nan coireachan. B' e aon dhiubh seo gun robh cuid de mhuinntir a' gabhail cruth nan creutairean seo air dhaibh a dhol fo gheasan. Tha e air aithris gun do ghabh màthair Oisein cruth èilde, agus gur e seo an riochd san robh i an uair a ghineadh a mac urramach! Tha am bàrd a' toirt tarraing air a' bharail ghisreagaich seo an uair a tha e ag ràdh:

Mas tu mo mhàthair 's gur fiadh thu,
èirich moch mun èirich grian ort;
Siubhail sliabh mun èirich teas,
an aire dhut o ghnìomh nan con;
Ma thèid thu air beanntaibh àrda
an aire dhut o chloinn nan ceàrda,
clann nan ceàrda 's an cuid chon
dà chù dheug air lomhainn aca,
is a chù fhèin an làimh gach fir.
Ma thèid thu an gleanntaibh ìseal
an aire dhut o chloinn na frìthe,
clann na frìthe 's an cuid chon;
An uair a thèid thu an gleanntaibh domhainn
an aire dhut o chloinn a' ghobhainn,
clann a' ghobhainn 's an cuid chon.

Tha e na bheachd cumanta gur ann o chionn bheagan fhicheadan bliadhna a chaidh laghannan a thaobh fhiadh a dhèanamh, agus roimhe sin gum faodadh neach sam bith an sealg agus am marbhadh. Tha a' bharail seo ceàrr. Cho tràth ri làithean Rìgh Seumas I, bha lagh am bith, agus air a chur gu tric an cleachdadh, fon robh goid nan ainmhidhean seo air fhiosrachadh le peanas trom.

Bha sealg daonnan air a meas na spòrs rìoghail. Chaidh Bànrigh Màiri air chuairt do Athall anns a' bhliadhna 1563, agus an sin thaisbeanadh fa comhair faghaid mhòr, rìomhach. Bha mu dhà mhìle gille aig Morair Athail air an robh e air iarraidh na fèidh a ghluasad agus a chruinneachadh o fhrìthean agus o shlèibhtean Athail, Bhaideanaich, Mhàirr agus Mhoireibh, agus an iomain a dh'ionnsaigh an àite anns an robh na mial-choin astarach gu bhith air an leigeil às an dèidh.

Bha na gillean làidir, sgairteil agus eòlach ri bhith a' siubhal mhonaidhean. Bha iad a-muigh a là agus a dh'oidhche, agus ma chreideas sinn cuid de luchd-eachdraidh, thug iad dlùth air ochd seachdainean a' dèanamh an trusaidh àlainn. Mu dheireadh, thug iad a-steach mu choinneimh na Bànrigh agus nan ceann-cinnidh còrr is dà mhìle fiadh, a bharrachd air earban agus gobhair. An uair a leigeadh na coin thar nan iall, bhris a' ghreigh air a h-ais, agus fhuair mòran de na h-ainmhidhean stàiteil air teiche gu tèarmann nam beann. Ged a thachair seo, chaidh eadar trì agus ceithir de cheudan a ghlacadh agus a leagadh.

© na dealbhan Christine Campbell & GRD