Fionnghal NicDhòmhnaill
Tha an aithris seo air a h-ath-sgrìobhadh bhon aithris a chaidh fhoillseachadh ann an Leabhraichean-leughaidh Blackie, leis a' Chomunn Ghaidhealach.

Fhad 's a dh'fhàsas flùr air machair
mairidh cliù na h-ainnir chaoimh.

Ma thèid sibh cuairt gu Inbhir Nis, chì sibh carragh-cuimhne brèagha air Fionnghal NicDhòmhnaill air cnoc a' chaisteil anns a' bhaile sin. Tha na facail gu h-àrd sgrìobhte air.

Tha Fionnghal glè ainmeil ann an eachdraidh na h-Alba agus seo beagan de na rudan ainmeil a rinn i na beatha.

B' ann à Uibhist a Deas a bha Fionnghal NicDhòmhnaill. Thàinig i bho dhaoine còire air an robh meas mòr aig na daoine mun cuairt. Bha i na nighinn ghlic agus bha a h-uile duine a chunnaic i ag ràdh gun dèanadh i euchdan mòra na beatha. Bha i càirdeach dha baintighearna Chloinn Raghnaill agus bha ise glè mheasail air Fionnghal. Thug i sgoil dhi còmhla ris an teaghlach aice fhèin agus rinn Fionnghal feum mhath dhen chothrom sin a fhuair i. An uair a dh'fhàs i suas thug baintighearna MhicDhòmhnaill nan Eilean (caraid eile dhi) leatha a Dhùn Èideann i agus bha Fionnghal trì bliadhna anns an sgoil a b' fheàrr a bh' anns a' bhaile sin.

An dèidh dhan Phrionnsa Teàrlach Blàr Chùil Lodair a chall, theich e le a bheatha dhan Eilean Fhada. Bha airgead-cinn mòr air agus bha arm agus bàtaichean an Rìgh Deòrsa ga lorg air feadh nan eilean. An uair a chaidh am Prionnsa air tìr anns an Eilean Fhada, bha muinntir nan eilean a' dèanamh na b' urrainn dhaibh airson biadh is deoch is fasgadh a thoirt dha. Ach bha eagal am beatha air na h-eileanaich gun deigheadh a ghlacadh còmhla riutha agus gun deigheadh an cur gu bàs le òrdugh an Rìgh.

Is ann anns an t-suidheachadh seo a nochd gaisge Fhionnghail. Bhruidhinn i ri baintighearna Chloinn Raghnaill agus thuirt i gun toireadh ise am Prionnsa a-null dhan Eilean Sgitheanach agus gum biodh e na bu shàbhailte an sin. Fhuair i eathar agus sgioba math. Thug i deise searbhant Èireannach dhan Phrionnsa gus am biodh e a' coimhead coltach ri boireannach. Fhuair i cuideachd litrichean siubhail bho a h-oide, Caiptean Uisdean, airson an sgioba gu lèir a thoirt a-null thar a' Chuain Sgìth dhan Eilean Sgitheanach.

Bha an turas duilich agus cha mhòr nach deach an glacadh uair no dhà. Mu dheireadh, chaidh iad air tìr aig Cille Bhrìde ann an ciaradh an fheasgair an ath là. Chaidh am Prionnsa air falach ann an uaimh a bha faisg orra agus chaidh Fionnghal gu taigh Mhongastobht far an robh MacDhòmhnaill nan Eilean a' fuireach.

An ath là, thug i fhèin agus bàillidh MhicDhòmhnaill am Prionnsa gu Cinnseborg far an d' fhuair e biadh agus deoch gu leòr. Fhuair e deise Ghaidhealach bho Fhear Chinnseboirg agus chaidh am Prionnsa agus Fionnghal gu Port Rìgh far an do dhealaich Fionnghal gu bràth ris a' Phrionnsa dhan do chuir i a beatha ann an uiread de chunnart.

Greis an dèidh sin, chaidh a glacadh le arm an Rìgh airson a dìlseachd dhan Phrionnsa. Bha i na prìosanach airson greis ach bha a h-uile duine air a taobh agus chaidh a leigeil às.

Cha robh fada ann an dèidh sin nuair a phòs i Ailean MacDhòmhnaill, mac Fear Chinnseboirg, agus sheòl iad a dh'Ameireagaidh. An dèidh greis thill iad air ais a dh'Alba agus chuir iad seachad an seann aois ann an Cinnseborg far an do bhàsaich Fionnghal ann an 1790. Chaidh an lèine-mhairbh aice a dhèanamh às an t-sìoda a bha air leabaidh a' Phrionnsa nuair a bha e ann an Cinnseborg agus tha i air a tiodhlaiceadh ann an cladh Chille Mhoire, far a bheil carragh-cuimhne brèagha air an uaigh aice.

© na dealbhan Christine Campbell & GRD