Gleann Lìobhann
Tha an sgeulachd seo air a h-ath-sgrìobhadh bhon sgeulachd a chaidh fhoillseachadh ann an Leabhraichean-leughaidh Blackie, leis a' Chomunn Ghaidhealach.

Tha iomadh srath is gleann àlainn anns a' Ghaidhealtachd, agus tha gach aon dhiubh le eachdraidh is seanchas, òrain is sgeulachdan, a bhuineas dha fhèin. Cò nach cuala mu Shrath Nàbhair an Dùthaich MhicAoidh, mu Shrath Chonainn an Ros, mu Shrath Ghlais is Srath h-Èireann is Gleann Urchadain ann an siorramachd Inbhir Nis, no mu Ghleann dà Ruail is Gleann Comhann an Earra-Ghaidheal? Tha na srathan is na glinn sin air an sgeadachadh le maise nàdair, agus tha iad làn de eachdraidh agus de chliù nan Gaidheal a bha a' fuireach annta o chionn fhada. Ach chan eil aon a tha a' toirt barrachd am maise, am mòralachd, no an cliù a dhaoine, air Gleann Lìobhann an siorramachd mhòir leathain Pheairt.

Tha Gleann Lìobhann a' faighinn ainm bhon abhainn ghlain shoilleir a tha a' ruith troimhe gun mhaille agus, mar is trice, gun chabhaig. Tha cùrsa rèidh ciùin aice, ach ann an àite no dhà, gu ruig bun a' ghlinne, ach an sin tha i air a cuingleachadh eadar bruachan àrda creagach, agus fad dà mhìle tha i a' goil agus a' leum agus a' cur nan car dhith ann an amar domhainn, le coilltean dosrach air gach taobh dheth, gus mu dheireadh tha i a' briseadh a-mach le aon leum gu còmhnard rèidh Fartairchill. Chan eil sealladh ann an Alba nas mòralaich na beul na cuinge seo. Trì no ceithir mìle sìos air a' chumhang tha an abhainn a' coinneachadh ri Abhainn Tatha aig Sròn Lìobhann. Tha mu dhà mhìle dheug air fhichead eadar beul a' chumhaing is ceann uachdrach a' ghlinne.

Chan eil an gleann farsaing an àite sam bith. Ann an cuid de àiteachan tha coilltean a' còmhdach a thaobhan, agus tha coille ainmeil aig ìochdar a' ghlinne ris an canar a' Choille Dhubh. Tha craobh anns a' choille seo a tha còrr agus dà throigh air fhichead mu timcheall. Ach beagan sìos air a' chumhang, aig Clachan Fartairchill, bha craobh iubhair a bha air aon de iongnaidhean na Roinn Eòrpa. Tha i a-nis air crìonadh, agus chan eil air fhàgail dhith ach cuid de chochall an rùisg, is meanglan ùra a' fàs mu na cearcaill, ach an uair a bha i slàn, bha i còrr agus leth-cheud troigh agus a còig mu timcheall. Bha i seo na craoibh mhòir fhada mus do ràinig na Ròmanaich Breatann.

Air taobh deas a' ghlinne, ga eadar-dhealachadh bho Loch Tatha, tha Beinn Labhair, ceithir mìle troigh air àirde, agus nas fhaide air adhart tha beinn àrd eile, Meall Ghaoirdidh, ag èirigh eadar Gleann Lìobhann agus Gleann Lòchaidh. Air an taobh tuath, tha sreath fhada de bheanntan eadar Gleann Lìobhann agus Raineach. Gheibhear an siud 's an seo làirig no bealach a' dol gu taobh Locha Tatha no gu Gleann Lòchaidh no gu Raineach, agus tha ainm air leth air gach làirig. Is iomadh allt is sruthan a tha a' taomadh sìos air gach taobh den ghleann, mar a tha Allt dà Ghob aig a' cheann as ìsle, a tha a' tighinn thairis air creagan a tha mu thimcheall còig ceud troigh air àirde. Fada suas air sin tha Abhainn Chonaid a' tighinn bhon taobh eile. Tha allt soilleir a' tighinn bho iomall Bheinn Labhair ris an canar Allt Caor, agus theirear:

Caor is Cadan is Conghlais,
trì uisgeachan na h-Alba.

Tha Cadan a' sruthadh bho Sìdh Chailleann gu Abhainn Teimheil, agus tha Conghlais a' ruith gu Abhainn Urchaidh. Is ann air mhìlseachd an uisge tha iad a' faighinn a' chliù seo. Faisg air bràighe a' ghlinne tha Loch Lìobhann, dà mhìle ach beagan air fad. Tha an loch seo mìle troigh is a ceud os cionn na mara, agus ged tha e mu thimcheall ceud is dà fhichead mìle bhon mhuir, a rèir mar a ghabhas an t-uisge, tha gu leòr de bhradain ann.

Cha mhòr gu bheil àite far am faighear barrachd de chuimhneachain air an t-seann aimsir na ann an Gleann Lìobhann, agus is iomadh sgeul tha air aithris mu dheidhinn. Nach ann air Dail an Fhraoich, far a bheil an campa Ròmanach, dlùth ri Drochaid Lìobhann, a rugadh Pilat? Agus nach eil athair Philait air adhlacadh air an Dail, anns an uaigh ris an abrar Uaigh an t-Seanaileir? Faoin-sgeul, canaidh neach, ach a dh'aindeoin faoineas an sgeòil, chan eil e idir mì-choltach gun do ràinig na Ròmanaich an dearbh àite.

Tha creag àrd faisg air Eaglais Fartairchill, agus air a mullach tha làrach togalaich glè aosta ris an can iad an Dùn Geal. Is ann an seo, a rèir beul-aithris, a bhiodh Fionn mac Cumhail a' fuireach an uair a bhiodh e ann an Alba. Ach cha b' e an aon chaisteal bha aig Fionn:

Bha dà chaisteal deug aig Fionn
an Cromghleann dubh nan clach.

Tha làraichean nan caisteal rim faicinn fhathast. Bha iad nan togalaichean mòra cruinn, de chlachan mòra air nach do bhuail òrd a-riamh, agus le ballachan a bha seachd no ma-dh'fhaoidte deich troighean ann an tighead. Cha robh ach an aon doras orra. Is e 'Caistealan nam Fiann' a chanar riutha. Feumar aideachadh nach eil dearbh fhios againn cò na daoine a bha a' fuireach anns na caistealan cruinne sin, ach tha cinnt againn gun robh daoine a' fuireach annta, oir fhuaireadh na bràthan agus na h-innealan eile a bhatar a' cleachdadh, agus làraichean nan teintean no nan teallach air am biodh iad a' deasachadh an cuid bìdh. Ach chan ann an Gleann Lìobhann a-mhàin a gheibhear na caistealan: tha iad ram faighinn an iomadh àite eile ann an Siorramachd Pheairt agus ann an Earra-Ghaidheal.

Bha uair ann nach robh allt am Bràghaid-Albann gun ùruisg air, agus bha a' chuid fhèin dhiubh aig Gleann Lìobhann. Bha fear àraidh de na h-ùruisgean air an robh Peallaidh, agus tha barrachd sgeulachdan ann mu dheidhinn na gin eile. Bu toigh leis an gleann, agus tha eas air Allt Innein anns am biodh e a' fuireach ris an canar Eas Pheallaidh gus an là an-diugh. Chan e sin a-mhàin, ach tha làrach a bhuinn rim faicinn air mullach a' chreagain ri taobh an rathaid; is e 'Caslorg Pheallaidh' a chanas muinntir na dùthcha ris an lagan seo. A rèir beul-aithris, b' ann air a' chreagan seo a bhiodh an tòiseach, no am britheamh, na shuidhe gus cùisean a rèiteachadh air an là mòid. Tha ainm eile a' gleidheadh cuimhne air Peallaidh, agus is e sin Obar-Pheallaidh, no, mar their na Goill ris, Aberfeldy. Tha e coltach gur e seann dia-uisge a bha ann am Peallaidh, anns an robh an sluagh a' creidsinn mus tàinig an creideamh Crìosdaidh.

Anns a' bhliadhna 1368 fhuair Iain Dubh MacDhùghaill à Latharna còir bhon rìgh air Gleann Lìobhann, is chithear fhathast làrach-taighe 'Iain Dubh nan Lann'. Ach b' e pàirt de fhearann Chloinn Ghriogair a bha ann an Gleann Lìobhann. Mar a thuirt bàrd o chionn fhada, b' e MacGriogair 'Seabhag dèidgheal nan trì ghleann', agus le sin tha e a' ciallachadh Gleann Lìobhann is Gleann Urchaidh is Gleann Sreithe. Bhiodh Griogarach uasal a' còmhnaidh ann an Ruadh-shruth, àite brèagha farsaing aig ceann ìseal a' ghlinne, far a bheil tuathanas mòr an-diugh, agus a chionn gum b' e MacGriogair 'Tòiseach (no ceann-feadhna) Ghlinne Lìobhann' theirear 'an Tòiseachd' ris a' cheann seo den ghleann.Tha òran ainmeil a tha tòiseachadh mar seo:

Tha mulad, tha mulad,
tha mulad gam lìonadh,
tha mulad bochd truagh orm
nach fhaod mi chaoidh dìreadh,
mu MhacGriogair à Ruadhshruth
dam bu dual bhith an Gleann Lìobhann;
mu MhacGriogair nam bratach,
dam bu tartarach pìoba.

Rinneadh an t-òran seo mun àm anns an do chuireadh Clann Ghriogair fo choill agus an tòir orra. Bha iad an èiginn mhòir agus an cruaidh chàs, agus peanas ga bhagar air duine sam bith a bheireadh biadh no fasgadh dhaibh. Is i a' chomhairle a tha am bàrd a' toirt orra:

Dèan do leabaidh sna creagaibh,
is na dèan cadal ach aotrom;
Ge h-ainneamh an fheòrag,
gheibhear seòl air a faotainn;
Ge h-uasal an seabhag,
is tric a ghlacar le feall i.

Tha e air aithris gun robh fear de Chloinn Ghriogair air an tòir cho teann air gum b' èiginn dha leum thairis air an abhainn far a bheil i a' ruith gu domhainn eadar dà chreig, agus canar 'Leum a' Ghriogaraich' ris an àite seo.

An dèidh nan Griogarach fhuair na Caimbeulaich còir air a' ghleann. Anns an t-siathamh linn deug bha Caimbeulach cliùiteach an Gleann Lìobhann, ris an canadh iad Donnchadh Ruadh. Thog e caisteal dha fhèin air bruach bòidheach an cois na h-aibhne, agus bha e cho aoigheil ri gach neach gur e a chanar ris 'Donnchadh Ruadh na Fèile'. Tha cuid mhath den chaisteal na seasamh fhathast. Aon uair, thàinig Èireannach a choimhead air Donnchadh Ruadh. Ghabhadh ris gu math; fhuair e duais a bhàrdachd, agus nuair a bha e air biadh agus deoch fhaighinn leig e beannachd leis an duine uasal. Aig an àm seo, mar a bha e na chleachdadh, rinn e rann an comain aoigheachd, agus is i an rann a rinn an duine crosta:

Mas tu Donnchadh Ruadh na Fèile,
is fada bheir mi fhìn do chliù:
an àm tionndaidh ar dà chùl ra chèile,
is mise tha gun lèine, is cha tù.

Chuir Donnchadh dheth a lèine, agus thug e dha i. An sin thuirt am bàrd:

Molar O' Nèill ann a theach,
is gach aon neach na ionad fhèin;
ach cha choimeasar den t-sluagh
ri Donnchadh Ruadh ach e fhèin.

Bha mac aig Donnchadh Ruadh air an robh Cailean Gòrach. Thog esan tùr dha fhèin aig Migearnaidh, àite a tha mu mheadhan a' ghlinne. Ra linn-san thog na h-Abraich creach à Gleann Lìobhann, ach ma thog, chroch Cailean sia deug thar fhichead dhiubh aig Lean nan Abrach, agus thiodhlaic e Dùghall, an ceannard aca, aig Càrn Dhùghaill.

Chaidh iomadh creach a thogail à Gleann Lìobhann, ach mar bu trice bha Lìobhannaich a' leantainn na ruaige, agus a' toirt air ais na creiche. Dh'fheuch Siosalaich Srath Ghlais ri creach a thogail às a' Ghleann ri àm Iain Dubh nan Lann, ach chuir saighead o bhogha a' Ghreusaich Riabhaich às don t-Siosalach aig a' chloich a tha fhathast air a h-ainmeachadh air.

Tha iomadh nì eile dh'fhaodte innse mu Ghleann Lìobhann agus mu na daoine a bha a' fuireach ann, ach foghnadh na thuirt sinn. Tha an gleann air àiteachadh fhathast bho a bhun gu a bhràighe, ach chan eil duine an-diugh an àite fichead (agus barrachd air fichead) a bha ann aon uair.

© na dealbhan Christine Campbell & GRD