I Choluim Chille
Tha an aithris seo air a h-ath-sgrìobhadh bhon aithris a chaidh fhoillseachadh ann an Leabhraichean-leughaidh Blackie, leis a' Chomunn Ghaidhealach.

Tha an t-eilean ris an canar I Choluim Chille na laighe sa chuan an iar air an Rois Mhuilich. Tha mu thrì chairteal a mhìle de leud anns a' chaolas a tha eadar an dà àite. B' e Colum Cille a rinn an t-eilean beag uaine seo cho ainmeil ann an eachdraidh an t-saoghail. Tha sgeulachd ann gun robh dà easbaig air an eilean an uair a ràinig Colum Cille agus gun tàinig iad a dhèanamh ùmhlachd dha. Ach dh'innis Dia do Cholum Cille nach b' e clèirich cheart a bh' annta agus an uair a dh'innis Colum Cille seo dhaibh, dh'fhàg iad an t-eilean aige fhèin. Tha feadhainn a' smaoineachadh gur e Draoidhean a bh' anns na daoine sin.

Thàinig Colum Cille à Èirinn a-nall a dh'Alba ann an 563. Rinn e a dhachaigh ann an Eilean Idhe, agus cha do thill e gu Èirinn ach uair no dhà fad a bheatha. Bhàsaich e ann an Eilean Idhe ann an 597. Thog e eaglais an sin agus shearmonaich e soisgeul Chrìosda do mhuinntir an àite. B' e Gaidheal (Ceilteach) a bh' ann an Colum Cille agus bha a' mheur den eaglais Chrìosdaidh a chuir e air bhonn ann an Eilean Idhe Ceilteach cuideachd. An dèidh ùine dh'fhàs an eaglais seo gu bhith na prìomh eaglais ann an Alba.

Dh'fhàs an t-eilean gu bhith na àite ainmeil airson foghlam cuideachd. Bha daoine òga a' tighinn ann às a h-uile ceàrnaidh den dùthaich airson an teagasg. Bhiodh teachdairean a' dol a-mach às a theagaisg nan daoine air feadh Alba agus ceann a tuath Shasainn, agus fiù 's gu tìr-mòr na Roinn Eòrpa.

An uair a thàinig dòigh-cràbhaidh ùr a-steach don rìoghachd seo, agus a dh'fhàs e làidir le cuideachadh bho rìghrean is cùirtean na h-Alba, chùm Eilean Idhe air mar cheann-ionad na h-eaglaise mar a bha e fon dòigh-Cheilteach. Thathas a' smaoineachadh gun deach seo a dhèanamh on bhathas a' smaoineachadh gum biodh e na b' fhasa na daoine a thionndadh chun an dòigh ùr air sgàth agus cho measail 's a bha iad air Eilean Idhe.

Chùm an eaglais ùr cliù an eilein suas. Chaidh togalaichean mòra a thogail ann; agus tha na ballachan briste sin a' cur iongnadh air luchd-turais an là an-diugh. Chaidh leabharlann a chur ann anns an robh cruinneachadh luachmhor de leabhraichean. Thathas ag ràdh gun deach eaglais Eilean Idhe, agus na taighean air an eilean a losgadh seachd tursan le na Lochlannaich agus gun deach na leabhraichean urramach a chall, dìreach mar a chaidh na leabhraichean luachmhor ann an leabharlann ainmeil Louvain anns an linn a chaidh seachad.

Ann an 806, rinn na Lochlannaich lèir-sgrios air Eilean Idhe agus chaidh dà fhichead 's a h-ochd manach a mharbhadh, no trì fichead 's a h-ochd a rèir eachdraidh eile. Bha an t-eilean ainmeil cuideachd aig an àm ud airson snaidheadaireachd, agus tha an obair-làimhe aca na h-eisimpleir do shnaidheadairean an là an-diugh. Bha còrr agus trì cheud crois nan seasamh ann aig aon àm mar chuimhneachain air daoine agus boireannaich urramach.

Ach aig àm an ath-leasachaidh san eaglais, chaidh am milleadh le luchd-leantainn a' chreideimh ùir a bha an aghaidh samhlaidhean an t-seann chreideimh. Cha deach fhàgail ach a dhà dhiubh.

Aig aon uair, bha I Choluim Chille mar a tha Eaglais an Iar-mhainisteir ann an Lunnainn an-diugh. B' àbhaist do dhaoine urramach a bhith air an tiodhlacadh ann. Bha rìghrean agus cinn-feadhna air an tiodhlacadh ann. Chithear fhathast 'Iomaire nan rìgh' agus 'Iomaire nan ceann-feadhna' ann an Rèilig Òdhrain. Tha dà fhichead 's a h-ochd rìgh Albannach, ceithir rìghrean Èireannach agus ochd rìghrean Lochlannach cuide ri iomadh ceann-feadhna Gaidhealach air an tiodhlacadh ann. A rèir beul-aithris b' e teaghlach Ghlinne Garadh a rinn an tiodhlacadh mu dheireadh ann an Rèilig Òdhrain.

Tha Eilean Idhe mu thrì mìle air fhad agus mu dhà air leud. Tha e na laighe tarsainn air Sròn an Rois Mhuilich agus tha e mar ghàrradh dìon air an àite seo bho thonnan mòra a' Chuain Shiair. Bha mu chòig ceud neach a' fuireach ann aig aon àm. Tha an t-eilean uabhasach torrach agus tha an talamh gainmhich air leth math airson feur, eòrna agus buntàta.

Ged is e caolas cumhang a tha eadar Eilean Idhe agus an Ros Mhuileach, chan e an aon seòrsa talmhainn a th' anns an dà àite. Tha talamh Eilean Idhe de ghainmheach le machraichean còmhnard le feur agus dìtheanan. 'S e mòinteach a th' anns an Ros Mhuileach agus tha e air a chòmhdach le fraoch. 'S ann de chlach-ghràine dhearg a tha creagan an Rois agus 's ann de chlach-sglèataich shleamhainn dhubh a tha creagan Eilean Idhe le marmor geal ann an àiteachan.

Le sin, tha creag-eòlaichean ag ràdh gu bheil Eilean Idhe milleanan de bhliadhnachan nas sine na an Ros Mhuileach, no tha am beachd eile ann gun chruadhaich a' chreag às a bheil e air a dhèanamh milleanan de bhliadhnachan mus tàinig creagan an Rois Mhuilich gu uachdar na talmhainn.

© na dealbhan Christine Campbell & GRD