Na Ròmanaich ann am Breatainn
Tha an sgeulachd seo air a h-ath-sgrìobhadh bhon sgeulachd a chaidh fhoillseachadh ann an Leabhraichean-leughaidh Blackie, leis a' Chomunn Ghaidhealach.

Is ann bho na Ròmanaich a tha sinn a' faighinn a' chiad iomradh ann an leabhraichean air ar dùthaich fhèin. Mu leth-cheud bliadhna ro bhreith Chrìosd bha na daoine seo glè chumhachdach, agus bha a' chuid mhòr den t-saoghal fo smachd aca. Air taobh an iar na Roinn Eòrpa ràinig agus cheannsaich iad Gallaibh (Gallia), no an dùthaich ris an can sinn An Fhraing an-diugh. Bha muinntir na dùthcha seo an èiginn cho mòr agus gun do chuir iad fios gu an luchd-cinnidh ann am Breatainn a dh'iarraidh cuideachadh an aghaidh nan nàimhdean làidir a bha gan claoidh cho mòr.

Fhreagair na Breatannaich sa bhad, agus tharraing seo sùilean nan Ròmanach gu ar n-eilean. Rinn Iulius Ceasar, saighdear cho ainmeil 's a chunnaic an saoghal riamh, suas inntinn gun ceannsaicheadh e na Breatannaich a bha a' cur uiread de dhragh air, oir bha e aig an àm na cheannard air arm na Ròimhe.

Chruinnich e bàtaichean gus a shaighdearan a thoirt thar a' chaolais a tha eadar an Fhraing agus Breatainn, agus thàinig iad air tìr le cruaidh spàirn, oir bha na Breatannaich nan coinneimh. Air an turas seo cha do dh'fhuirich Ceasar ach mu thrì seachdainean, ach an uair thàinig e air ais an ath-bhliadhna cheannsaich e na treubhan an taobh an ear-dheas an eilein. Thachair seo anns a' bhliadhna 55 ro bhreith Chrìosd.

Ach cha tug na Ròmanaich oidhirp cheart air na Breatannaich a chur fo smachd gu timcheall air ceud bliadhna an dèidh sin. Bha iad air an tarraing, 's dòcha, le sgeulachdan mu ionmhas mhòr an eilein. Cha robh e furasta na h-eileanaich a cheannsachadh. Bha iad a' sabaid airson naoi bliadhna fo Charthach (Caratacus), ceann-feadhna nan Silurach. Ach mu dheireadh thug na Ròmanaich buaidh, agus theich Carthach gu tuath, fo sgèith nam Brigantach. Thug Cartismandua, bànrigh na treubha seo, suas e do nàimhdean, agus chaidh a chur ann an geimhlean don Ròimh na phrìosanach, ach an sin choisinn a ghiùlan duineil maitheanas agus saorsa dha.

Anns a' bhliadhna 61 AC, threòraich ceannard arm na Ròimhe a chuid shaighdearan gu eilean Mhona, ris an canar Anglesey an-diugh, far an do theich cuid de na Breatannaich. Is ann an seo a bha na Draoidhean a' fuireach. An uair a bha e air an turas sin dh'èirich Boudicca an aghaidh nan Ròmanach. B' ise bànrigh nan Iceni, treubh a bha ag àiteach na dùthcha an ear-thuath air Lunnainn. Agus bha adhbhar math aice air sin a dhèanamh, oir nuair a bhàsaich an duine aice thug na saighdearan Ròmanach bhuaipe gach saoibhreas a bha aice agus sgiùrs iad i fhèin agus a dithis nighean. An uair a bha i air arm làidir a chruinneachadh, thug iad ionnsaigh gun fhios air Camulodunum, aon de bhailtean nan Ròmanach, agus chuir iad gu bàs mu thrì fichead agus a deich mìle de an nàimhdean.

Ach cha do mhair an soirbheas sin. Thill na Ròmanaich gu luath agus ghabh iad dìoghaltas trom air na Breatannaich. Chuir Boudicca às dhi fhèin, air eagal gun deigheadh a tarraing tron bhaile an dèidh carbadan nan Ròmanach, oir b' e seo an cleachdadh. Aon mu seach chaidh na treubhan a cheannsachadh, agus airson an cumail fo smachd chaidh dùin a thogail air feadh na dùthcha ris an can sinn Sasainn an-diugh. Chaidh rathaidean-mòra leathan a dhèanamh eadar na daingnichean sin, gus am faigheadh na saighdearan gu luath gu àite sam bith air am biodh na treubhan a' toirt ionnsaigh.

Ach ged a cheannsaich na Ròmanaich ceann a deas Bhreatainn, cha robh ceann a tuath an eilein fhathast fo smachd aca. Bha aca ri bhith faiceallach an-còmhnaidh, oir rinn muinntir na dùthcha sin iomadh ruaig gu deas, a chionn 's gun robh e a' fàs na bu bheartaiche a h-uile bliadhna fo riaghladh na Ròimhe.

Dh'fhàs na ruaigean agus na creachan sin na bu trice agus na bu trioblaidiche, agus mu dheireadh anns a' bhliadhna 78 AC thàinig Agricola, ceannard nan Ròmanach, le arm gus na treubhan seo a thoirt fo smachd. Is ann bho eachdraidh an turais seo agus tursan eile a rinn e an dèidh sin a tha sinn a' faighinn ar ciad eòlais chinntich air an dùthaich ris an can sinn Alba an-diugh.

Feumaidh sinn cuimhneachadh gun robh ainmean Ceilteach air a h-uile treubh a bha an Alba aig an àm ud, bho cheann a tuath Shasainn gu Arcaibh. B' e an t-seann chainnt Bhreatannach an cànan a bha aca. Feumaidh sinn cuideachd cuimhneachadh nach robh na daoine seo borb agus aineolach mar tha leabhraichean eachdraidh na Beurla Shasannaich a cumail a-mach. Bha taighean-còmhnaidh aca agus bhiodh iad ag àiteach an fhearainn. Bha iad air leth ealanta an iomadh ceàrd, an obair iarainn, an obair umha, an obair airgid agus an obair òir. Bha iad ri obair ghlainne. Bha iad glè mhath air maise agus snas a chur air an obair sin le caochladh dhealbh grinn, agus le dealtradh gach datha, gu h-àraidh dath uaine. Tha e coltach nach robh sluagh air an talamh a b' fheàrr a chuireadh loinn air a leithid seo de dh'obair. Cha leigear a leas a ràdh gun robh iad ealanta am fighe agus an obair-ghrèis.

Dhèanadh iad lannan is claidheamhan is sleaghan agus gach gnè airm eile a bha a dhìth orra. Bha eich chruidhte aca, agus carbadan cogaidh. Chithear fhathast an Dùn Èideann cuid de rothan nan carbad, is iad air an cur ri chèile cho ealanta agus a dhèanadh saor sam bith an-diugh, le roth iarainn ceangailte mun timcheall. A thuilleadh air an sin bha iad nan daoine gaisgeil fearail, agus ro-dhèidheil air saorsa. An uair a chunnaic iad an cunnart a thaobh nan Ròmanach, rinn iad, mar a chì sinn, co-chòrdadh eatarra fhèin gus iad fhèin a dhìon bho na nàimhdean treuna sin.

Thug Agricola dà bhliadhna a' ceannsachadh nan treubhan a bha deas air Abhainn Chluaidh, agus mus deach e na b' fhaide gu tuath, thog e sreath dhùn eadar inbhir Abhainn Chluaidh agus inbhir Abhainn Foirthe. Bha Sruighlea na sheasamh air an abhainn seo airson an dùthaich a chuir e ri ìompaireachd na Ròimhe a dhìon.

Trì bliadhna an dèidh sin rinn Acricola oidhirp shònraichte air na Cruithnich a chur fo smachd. B' e 'Cruithnich' a chanadh na Gaidheil ri na seann Bhreatannaich. Ghluais e gu tuath a' cumail ris an taobh sear agus bha a' chabhlach ag obrachadh còmhla ris an arm-thìre. Chaidh a' chabhlach timcheall taobh tuath Alba; thadhail iad an Arcaibh, ràinig iad Sealtainn, agus tha e coltach gun do sheòl iad gu deas air an taobh an iar gu Abhainn Chluaidh. An sin thill iad air ais an rathad a thàinig iad. Feumaidh gun robh seo na shealladh iongantach uabhasach do na Leòdhasaich, na Sgitheanaich agus na h-eileanaich eile. Is e seo an turas air an d' fhuair na Ròmanaich fios cinnteach gum b' e eilean a bh' ann am Breatainn.

Choinnich an dà arm aig monadh àraidh air an robh an t-ainm Laidinn 'Mons Graupius'. Chan eil fios cinnteach againn càite an robh an t-àite seo, ach tha sinn den beachd gur ann an siorramachd Pheairt a bha e. Bha treubhan nan Cruithneach air an cruinneachadh fo Chalgach (Calgacus), ceann-feadhna a bha na bu ghaisgeile agus na b' uaisle na càch. A rèir sin feumaidh gun robh teaghlach uasal no rìoghail am measg nan Cruithneach. A rèir eachdraidh nan Ròmanach bha deich mìle fichead saighdear aig Calgach, uiread agus a bha aig a' chiad Rìgh Raibeart aig Blàr Allt a' Bhonnaich, còrr agus dà cheud deug bliadhna an dèidh sin.

Coimheadaidh sinn ri na dòighean anns an robh an dà chath coltach ri chèile. B' iad seo an dà chath bu mhotha a chaidh riamh a chur air fearann Alba, agus is ann air sgàth saorsa bho choigrich a chaidh na dhà a chur. Anns a' chiad chath, b' iad Ceiltich na h-Alba gu lèir a sheas còir an dùthcha; anns an dara cath b' e Gaidheil is Ceiltich eile a' chuid bu mhotha den arm a rinn spàirn airson saorsa. A rèir eachdraidh nan Ròmanach chaill Calgach an cath. 'S dòcha gun do chaill, ach cha deach na Ròmanaich na b' fhaide air adhart. Is e seo a' chiad chath a chaidh a chur air fearann Alba air a bheil fios againn.

Thill Agricola gu fasgadh nan dùn a thog e, agus beagan ùine an dèidh sin shiubhail e don Ròimh agus cha do thill e air ais. Cho luath agus a dh'fhalbh e, bhrùchd na Cruithnich tro na dùin don mhachair mu dheas. Mu dhà fhichead bliadhna an dèidh sin thàinig Ròmanach mòr eile gu Breatainn - an t-Ìompaire Hadrian. An uair a ràinig e Breatann a tuath, no Alba, chunnaic e nach cuireadh na dùin bacadh sam bith air nàimhdean dian. Air sgàth sin thill e gu deas, agus thog e balla tarsainn air taobh tuath Bhreatainn a deas, no Shasainn. Ach cha do chuidich seo e, oir bhris na Cruithnich tron bhalla agus bha iad a' sabaid an aghaidh nam Breatannach a bha a' còmhnaidh gu sìtheil fo riaghladh nan Ròmanach.

Timcheall air fichead bliadhna eile an dèidh sin chaidh feachd a chur a ghlacadh na dùthcha cho fada gu tuath ri dùin Agricola. Rinneadh seo, agus an àite nan dùn thogadh balla làidir. B' e obair iongantach a bh' anns a' bhalla seo, agus tha e follaiseach gun robh e am beachd nan Ròmanach grèim a chumail air Breatainn a tuath. Tha cuid den bhalla seo na sheasamh gus an là an-diugh, agus tha e ri fhaicinn eadar Glaschu agus Dùn Èideann. Bha e dà throigh dheug air àirde agus ceithir troighean deug air leud aig an stèidh, agus bha bunait cloiche aige. Air an taobh tuath aige bha clais dhomhainn, agus air an taobh deas bha rathad mòr leathan, gus an gluaiseadh na saighdearan gu luath gu àite sam bith air am biodh na nàimhdean a' bagairt. Aig astar gach dà mhìle, cuideachd, bha dùin làidir air an togail. Thug na Gaidheil 'Cladh na Muice' mar ainm air a ' bhalla-dhìon seo.

Ach an ceann beagan bhliadhnaichean chaill na treubhan an t-uabhas a bha aca roimhe, agus anns a' bhliadhna 208 ghabh an t-Ìompaire Severus os làimh an cur fodha. Gheàrr e sìos na coilltean agus rinn e rathaidean-mòra agus drochaidean, agus rinn e a shlighe gu slaodach ach gu cinnteach cho fada gu tuath ri Cuan Mhoiribh. An sin thill e, agus tha seann eachdraidh ag innse dhuinn gun do chaill e air an turas barrachd agus leth de arm. Rinn e ath-thogail air balla Hadrian, agus thug e thairis a bhith a' feuchainn ri Breatainn a tuath a chur fo smachd.

Bha aig na Ròmanaich mu dheireadh ri Breatainn a deas fhàgail gus an Ròimh fhèin a dhìon bho nàimhdean. Dh'fhàg iad an t-eilean mun bhliadhna 410, an dèidh a bhith ann timcheall air trì cheud bliadhna gu leth. Chan eil teagamh nach do rinn na Ròmanaich feum mhath do Bhreatainn, gu h-àraidh do Bhreatainn a deas. An sin, thog iad bailtean eireachdail a tha a' toirt dhuinn eòlas air an caitheamh-beatha an àm sìthe cho math ri àm cogaidh. Rinn iad rathaidean-mòra air feadh na tìre. Thog iad sgoiltean agus dh'ionnsaich iad an cànain fhèin, an Laideann, do na Breatannaich.

An Alba, air an làimh eile, cha do dh'fhàg iad ach beagan chomharraidhean gun robh iad a' fuireach an sin. Bha campaichean aca aig Cathair Mhaothail, Innis Tuathail, agus Dealgan-ròs, an Siorramachd Pheairt, agus aon cho fada gu tuath ri siorramachd Obar-Dheathain. Ciamar tha fhios againn gun robh iad an sin? A chionn 's gun d' fhuaradh bho àm gu àm clogadan, lannan, agus beartan airm a dh'fhàg iad nan dèidh.

Tha aon nì eile nach fhaod sinn a dhìochuimhneachadh. Thug na Ròmanaich an creideamh Crìosdaidh do Bhreatainn. Beagan bhliadhnaichean an dèidh dhaibh an t-eilean fhàgail, bha an Naomh Pàdraig a' searmonachadh an t-soisgeil an Èirinn. A rèir seann sgrìobhaiche, rugadh Pàdraig an Ail Cluade, no mar a chanas sinn an-diugh Dùn Breatainn, ach chan eil cinnt air sin. Ach faodaidh sinn a chreidsinn gun do rugadh e an Srath Chluaidh, agus feumaidh gun robh an creideamh Crìosdaidh an sin na là-san.

Cuimhnichibh, ma-tà, nach robh an sluagh bhon tàinig sibh lag no aineolach, agus leigibh fhaicinn don t-saoghal gu bheil an clann mar bha iadsan, fearail agus seasmhach:

Is i an fhuil bha an cuislibh ar sinnsridh
is an innsgin a bha nan aigne
a dh'fhàg dhuinne mar dhìlib
bhith rìoghail: O sin ar paidir!

© na dealbhan Christine Campbell & GRD