Ruaig na Moighe
Tha an aithris seo air a h-ath-sgrìobhadh bhon aithris a chaidh fhoillseachadh ann an Leabhraichean-leughaidh Blackie, leis a' Chomunn Ghaidhealach.

Chan fhaighear mòran sgeòil an eachdraidh ar rìoghachd a tha nas taitniche nan sgeul mun oidhirp dhèin a thug Prionnsa Teàrlach air rìgh-chathair athraichean fhaighinn air ais, agus tha e glè iomchaidh gum biodh òigridh na Gaidhealtachd mion-eòlach air eachdraidh Bliadhna Theàrlaich.

Faodaidh caochladh bheachdan a bhith aig daoine mu chòir no eucoir an adhbhair far an do dhòirt ar sinnsir fuil an cridhe rè nam mìosan buaireasach ud, ach tha na seanchaidhean gu lèir le aon ghuth a' moladh an duinealais is an dìlseachd leis an do lean na Gaidheil ris a' Phrionnsa tro gach cunnart is còmhraig, eadhon gu bàs.

Ged a mheall am fortan e leis an uimhir de shoirbheachadh, bu tric a thàinig Teàrlach faisg a bhith a' tuiteam an làmhan nan saighdearan dearga a bha daonnan air a thòir. B' iomadh tachartas iongantach is deuchainn chruaidh tron deach e ann an uaigneas nam beann is an dubhar na coille bhon là aoibhneach ud a thàinig e air tìr am Mùideart, an àird a dhòchais, gus an là dòineach ud air an do sheòl e bhon tràigh cheudna, a' teiche air ais don Fhraing, is gach dùil a dh'altram e riamh a-nis air a smàladh gu bràth.

Tha fhios aig an t-saoghal a-nis nach do dhìobair aon duine de na Gaidheil riamh e, ged a bha deich mìle fichead punnd Sasannach air a thairgsinn do neach sam bith a chuireadh an sàs e. Ged bha a' chuid bu mhotha dhiubh bochd, cha robh an duais-bhrathaidh sin riamh ann a bheireadh air na sàr dhaoine uasal ud dolaidh a leigeil do aon fhuiltean den cheann rìoghail ud. Tha an cliù seo na adhbhar uaill do na Gaidheil agus bidh e a-chaoidh mar roth solais mu an eachdraidh.

Cha robh na mnathan idir air dheireadh ann a bhith a' cuideachadh Theàrlaich an àm còmhraig is cruadail. Bha na màthraichean a' toirt an ainm Teàrlach air naoidheanan na bliadhna sin, agus mar sin tha an t-ainm glè bhitheanta gus an là an-diugh an glinn an taoibh tuath. Dè an cridhe nach las an uair a chluinnear luaidh air an tè uasal sin, Fionnghal NicDhòmhnaill? Ach tha sgeul eile a tha glè thaitneach mu mhnaoi urramach mhisneachail, Baintighearna Mhic an Tòisich na Moighe. Cha leughar an sgeul seo cho tric ann an leabhraichean eachdraidh, ach chan fhaodar a dhìochuimhneachadh.

Bha là garg sgriosail Chùil Lodair a' tighinn dlùth, an uair a bha am breacan gu a bhith air a shaltairt ri làr le marcaichibh Shasainn, ach aig an àm seo bha arm a' Phrionnsa an dèidh buaidh a thoirt air an arm-dhearg aig Blàr na h-Eaglaise Brice, air an t-seachdamh là deug den bhliadhna ùir, 1746. Bha na cinn-fheadhna a-nis a' bruidhinn mun ath cheum bu chòir dhaibh a ghabhail, agus cho-dhùin iad gum b' fheàrr tilleadh air ais don taobh tuath far an robh dùil aca gun robh mòran dhaoine fhathast a bhiodh deònach èirigh leis a' Phrionnsa. Mar sin ghabh an t-arm an rathad tro mhonaidhean Athaill agus Bhàideanach gus an do ràinig iad dùthaich nan Catanach is nan Tòiseach, cinnidhean lìonmhor, foghainteach, air an robh Aonghas Mac an Tòisich, Fear Caisteal na Moighe, na cheannard.

Tha e car duilich a dhèanamh a-mach le cinnt dè am beachd a bh' aig Aonghas a thaobh an ar-a-mach, ach is e as coltaiche gun robh taobh aige os ìseal ri Teàrlach. Bha cinn-feadhna ann a thuirt le àrd-iolaich gun èireadh iad leis a' Phrionnsa, thigeadh buaidh no bàs. Is dòcha gun robh Aonghas den fheadhainn sin leis am b' fheàrr a bhith air an taobh shàbhailte, biodh e ceart no ceàrr.

Feumar a ràdh nach robh an gnothach furasta dha, oir bha e na oifigeach an seirbheis Rìgh Seòras II, agus bha e aig an àm seo cuide ris an arm dhearg a bha air faire ann am baile Inbhir Nis, a' cumail sìos ceannaircich an taoibh tuath, gus an tigeadh Diùc Uilleam. Bha esan cheana a' gluasad gu dian-chabhagach le arm mòr bhon taobh deas agus dùil aige blàr a chur ri Teàrlach.

B' i bean Mhic an Tòisich, a' bhaintighearna Anna, tè de Chloinn Fhionnlaigh am Bràigh Mhàirr. Bha iad nam meòir de na Tòisich, agus ainm aca a bhith ro-dhìleas air taobh nan Stiùbhartach. Cha robh i ach mu fhichead bliadhna de aois aig an àm seo, ach goirid an dèidh teachd a' Phrionnsa do Alba bha i air leth gnìomhach ann a bhith a' cuideachadh adhbhar. Thuirt duine ainmeil a bha eòlach oirre nach robh a h-aon de na mnathan uasal a bha air taobh a' Phrionnsa na bu mhaisiche no na b' eudmhoire.

Chan urrainn e a bhith nach ann le fios agus aonta a fir-chèile bha seo a' dol air adhart. Co-dhiù, chan eil dearbhadh sam bith gun do bhac e a bhean bho a bhith a' brosnachadh a chinnidh gu sabaid airson Theàrlaich, an uair a thigeadh an t-àm. Tha fhios againn gun robh Clann Mhic an Tòisich an teis-meadhan a' chatha aig blàr fuilteach Chùil Lodair, agus gun do sheas iad gu treun daingeann ri na h-ionnsaighean bu ghairbhe a thug na nàimhdean orra.

An uair a bha Teàrlach faisg air Caisteal na Moighe thug e air a' mhòr-chuid de arm campachadh beagan is astar mìle air falbh, agus chaidh e fhèin le buidheann chompanaich chun taigh mhòir, oir bha e sgìth is iomagaineach, agus bha e air cluinntinn gum faigheadh e fàilteachadh cridheil on bhaintighearna.

Mar a chaidh innse roimhe, bha Morair Loudon ann am baile Inbhir Nis, is e a-nis a' feitheamh gu aghaidh a thoirt don Phrionnsa airson fhuadach bhon bhaile. Fhuair e fios gun robh Teàrlach air tadhal aig Caisteal na Moighe 's gun cuide ris ach beagan de luchd-leanmhainn, agus smaoinich e gum b' e siud a chothrom am Prionnsa a ghlacadh. Mar sin chuireadh e crìoch obann air a' chogadh, agus a thuilleadh air sin choisinneadh e urram mòr dha fhèin. Tha e anns an sgeul gun do chuir e luchd-faire a-mach ceithir thimcheall a' bhaile, gus nach biodh dòigh aig càirdean a' Phrionnsa air sanas a chur thuige gun robh e ann an cunnart. An sin chuir Loudon mu chòig ceud deug saighdear an òrdugh, agus san dorchadas air oidhche Didòmhnaich dh'fhàg iad baile Inbhir Nis gu bog balbh, agus rinn iad dìreach air a' Mhoigh, a bha mu astar shia mìle deug air falbh.

Ach a dh'aindeoin faiceall is seòltachd a' Mhorair chaidh aig càirdean a' Phrionnsa air teachdaire a chur thuige, cho luath is a chuala iad gun robh a nàimhdean air an aghaidh a chur air a' Mhoigh. Tha cuid ag ràdh gum b' i seanmhair Mhic an Tòisich a chuir an teachdaireachd seo air dòigh. Bha i a' còmhnaidh an Inbhir Nis, agus nuair a chuala i mun turas a bh' air aire Loudon, chuir i balach na dheann ruith gus rabhadh a thoirt do mhuinntir na Moighe. Cha robh fios aig a' Bhaintighearna òig air dad sam bith de seo, ach bha i fo chùram mu thèarainteachd a' Phrionnsa, oir dh'fhaodadh brathadairean a bhith mun cuairt, agus bha luchd-tòir air a h-uile taobh. Dh'fheumadh i gach nì a bha na comas a dhèanamh gus nach èireadh càil do a h-aoigh rìoghail.

Thachair do ghobha na sgìre a bhith mun Taigh Mhòr an oidhche sin, duine làidir, treun, dom b' ainm Dòmhnall Friseal. Nuair a chaidh am Prionnsa a laighe, chuir i an ceatharnach seo le ceathrar dhaoine calma eile a-mach mu astar dà mhìle bhon taigh mar fhreiceadan, gus nach biodh dòigh aig luchd-feall air a thighinn an rathad gun fhios. Chuir an gobha an fheachd bheag aige an òrdugh, gach fear dhiubh is a mhusgaid fo achlais, agus an doille is an tost na h-oidhche, chaidh iad air falach ri taobh an rathaid mhòir. Tha e air a ràdh gun robh an gobha na shìneadh air an fheur fo chraoibh dharaich, gus am fairicheadh e am fuaim bu lugha. Cha b' fhada bha iad an sin an uair a chunnaic iad mar gum biodh neul dorcha a' gluasad air fàire, agus ann an ùine ghoirid chuala iad fuaim feachd Loudoin a' tighinn faisg orra. Air ball chuir na seòid na musgaidaen air làn-ghleus, agus air do luchd a' chlò-ruaidh a bhith mu uidh urchair dhaibh, loisg an gobha orra air thuairmeas, agus rinn an ceathrar eile an aon rud.

An sin thòisich iad a' ruith is a' leum thall 's a-bhos 's iad a' dèanamh tòrr fuaim. Bha an gobha a' gairm àird a chinn air Dòmhnallaich is Catanaich nach robh idir ann ionnsaigh a dhèanamh air na nàimhdean. Bha fear eile a' cluich na pìoba, agus bha càch a' glaodhaich na gaoire-catha gu fiadhaich. Air a' mhòintich aig taobh an rathaid bha cruachan mòna nan seasamh, agus anns an dorchadas is math dh'fhaodte gun smaoinicheadh na nàimhdean gum b' e buidhnean luchd-feachd a bha annta sin.

Shaoil leis an arm-dhearg gun robh na Fineachan Gaidhealach uile a' brùchdadh a-mach orra o bhad is o choill, bho gach cnoc is coire, agus gum biodh iad gun dàil air am muin. Ghlac uamhann feachd Loudoin gu lèir, agus is ann a thill iad air ais sa bhad air a' cheart shlighe air an tàinig iad. Anns a' chabhaig is an aimlisg a bha ann, bha iad a' tuiteam agus a' saltairt air càch a chèile, air chor is gun robh feadhainn dhiubh air am marbhadh, agus mòran eile air am bruthadh is air am pronnadh.

Ràinig iad baile Inbhir Nis, nan culaidhean truais don càirdean, ach gu cinnteach nan culaidhean-magaidh dhaibhsan a bha air taobh a' Phrionnsa - armailt air a ruagadh le dòrnan dhaoine! Thuirt fear de chinn-feadhna Loudoin gun robh e ann an iomadh cath is gàbhadh ro siud, ach nach robh e riamh ann an suidheachadh cho tur dhòrainneach ri Ruaig na Moighe. An uair a bha seo a' tachairt a-muigh ràinig an teachdaire à Inbhir Nis, ach bha an cunnart a-nis air a dhol seachad, agus mun cheart uair sin thàinig an gobha don taigh le a naidheachd shòlasaich fhèin.

An ath là bha am Prionnsa air ceann fheachd air an t-slighe gu sunndach siùbhlach, a' dèanamh air Inbhir Nis. Cha robh Loudon air faighinn thairis air a' chrith-eagail fhathast, agus cha robh de chridhe aige aghaidh a thoirt air na Gaidheil. An uair a bha Teàrlach a' tighinn dlùth don bhaile ann an òrdugh catha, bha Loudon le dian chabhaig ag aiseag a chuid dhaoine thar Port Cheiseig, a' teiche do Shiorramachd Rois. Mar sin ghabh Teàrlach seilbh air prìomh-bhaile na Gaidhealtachd gun lann a tharraing. Tha e coltach gun do chaill Dòmhnall Bàn MacCruimein a bheatha mu àm Chùil Lodair, agus nach do thill e tuilleadh, ach chan eil dearbh chinnt againn càite no ciamar a thachair sin. Tha cuid de sheanchaidhean ag aithris gun deach a mharbhadh anns an Ruaig seo.

An uair a chunnaic feadhainn de na cinn-cinnidh nach robh airgead no daoine aig a' Phrionnsa às an Fhraing, dhiùlt iad èirigh leis, agus bha MacLeòid, Triath Dhùn Bheagain, air fear dhiubh sin. Mu dheireadh is ann a thàinig MacLeòid air ceann buidhne de chinneadh do Inbhir Nis, far an robh e cuide ri feachd Loudoin.

B' e Dòmhnall Bàn pìobair MhicLeòid, agus ma ghabhas e seachd ginealaich dùthchais gus deagh phìobaire a dhèanamh, bu chòir gum biodh teòmachd am meòirean Dhòmhnaill, oir bha na daoine bhon tàinig e, Clann MhicCruimein Bhoraraig, nam pìobairean fìor ainmeil rè iomadh linn. A rèir an sgeòil chuir Dòmhnall MacCruimein air mhanadh nach tilleadh e gu bràth, agus is ann an uair a bha Clann MhicLeòid a' fàgail Dhùn Bheagan a chluich e am port ceutach, drùidhteach sin ris an canar 'Cumha MhicCruimein', anns a bheil e a' gabhail a chead deireannach do Eilean a' Cheò.

Tha cuid ag ràdh gum b' e seòrsa de bhan-fhamhair dhalma a bha am Baintighearna na Moighe, agus gun do mharcaich i air muin eich ghil gu Blàr Chùil Lodair, ach chan eil an sin ach faoin-sgeul, oir ged a chanar Coirneal Anna rithe, tha fhios againn gur e tè bheag a bha innte, is i suairc, grinn, fìnealta, cuide ri bhith tapaidh, misneachail. Chithear fhathast an Talla na Moighe an leabaidh anns an do chaidil am Prionnsa, agus mar an ceudna an t-innean air am biodh gàirdean làidir a' ghobha a' dealbhadh an iarainn. Mun Mhoigh 's e Caiptean nan Còig a chanar ris a' ghobha gus an là an-diugh.

© na dealbhan Christine Campbell & GRD