Màiri Mhòr nan Òran (Màiri Nic a' Phearsain)

Ann an 1848, phòs i Isaac Mac a' Phearsain à Inbhir Nis. B' e greusaiche a bh' ann agus rinn iad an dachaigh ann an Inbhir Nis. Chaochail Isaac ann an 1871 's chaidh a fàgail le sianar chloinne. B' fheudar dhi a dhol a-mach an ceann a cosnaidh agus fhuair i obair mar bhanaltram.

B' ann fhad 's a bha i ris an dreuchd seo a dh'fhulaing i an tàmailt "a thug mo bhàrdachd beò". Bha i a' frithealadh tè às a' bhaile agus chaidh aodach an tè seo a ghoid a-mach às an taigh an dèidh don bhoireannach bàsachadh. Chaidh a chur air Màiri gur i a ghoid an t-aodach. Chaidh a dìteadh sa chùirt agus a cur don phrìosan fad dà fhichead là. Bha mòran dhaoine ainmeil ann an Inbhir Nis air a taobh 's an uair a chaidh rannsachadh a dhèanamh 's a dh'aidich searbhant eile gur ise a ghoid an t-aodach, fhuair Màiri ma sgaoil.

Goirid an dèidh sin chaidh i gu ruige Glaschu, 's thug i a-mach teisteanas mar bhanaltram, agus fhuair i teisteanas mar bhean-glùine cuideachd. Ann an 1876, chaidh i gu Grianaig far an robh i na bean-altram-àrainn ach bhiodh i a' tilleadh gu Glaschu airson cèilidhean mòra nan Sgitheanach.

Bhiodh i a' dol dhachaigh dhan Eilean Sgitheanach gu math tric 's a' fuireach còmhla ri caraid a bha a' fuireach ann an Os. Thill i dhachaigh a dh'fhuireach ann an 1882, 's bha i a' fuireach ann an Os gus an d' fhuair i bothan beag ann an Sgèabost.

Bha ùidh mhòr aice ann an cùisean an fhearainn 's bhiodh i a' frithealadh choinneamhan a bhithte a' cumail air feadh an àite.

Bha i cuideachd math air snìomh. Thug i deise chlòimhe do Theàrlach Friseal Mac an Tòisich 's dhath is shnìomh i fhèin a' chlòimh. Dhealbh i breacan eile air an tug i an t-ainm 'The Blackie' mar urram don Ollamh Blackie. Bha i am measg nan seinneadairean a bh' aig a' chiad Mhòd san Òban ann an 1892.

Chaochail i ann am Port Rìgh an dèidh tinneas goirid ann an 1898 agus chaidh a tiodhlacadh ri taobh a cèile ann an Inbhir Nis.

Tha feadhainn den bheachd gur ann ri linn a tàmailteachadh a thòisich i ri bàrdachd, mar a thuirt i fhèin, "'S e na dh'fhulaing mi de thàmailt a thug mo bhàrdachd beò."

Tuilleadh fiosrachaidh:
Ainmeil an Eachdraidh (Gairm Publications 1997)
An Introduction to Gaelic Poetry - Derick Thomson, Edinburgh, 1990
Gairm, àireamh 10 td 154
Gairm, àireamh 13 td 317-322
Gairm, àireamh 52 td 316
Gairm, àireamh 102 td 181
Gairm, àireamh 114 td 122-123
Gairm, àireamh 132 td 321
Gairm, àireamh 187 td 282
Màiri Mhòr nan Òran - D.E. Meek (Gairm Publications 1977)
Màiri Mhòr nan Òran - S. MacLean (Calgacus, 1, 1974)
Màiri Mhòr nan Òran - S. MacLean (West Highland Free Press 16/5/1975)
Màiri Nighean Iain Bhàin - M. Murray, Luach na Saorsa, Glaschu 1970, td 127-147
Poems and Songs by Mary MacPherson - A & W MacKenzie, Inverness 1891
Ris a' Bhruthaich - S. MacLean (Acair Earranta 1985)
Scottish Gaelic Studies Vol. 16 td 1
The Companion to Gaelic Scotland - Derick Thomson (Gairm Publications 1994)
The Poetry of Scotland; Gaelic, Scots and English - Roderick Watson, Edinburgh, 1995
Transactions of the Gaelic Society of Inverness Vol. 37 td 294-318
Transactions of the Gaelic Society of Inverness Vol. 38 td 293-324
Transactions of the Gaelic Society of Inverness Vol. 49 td 309-376

Camanachd Ghlaschu
(a' chiad dà rann air an seinn le Catriona-Anna Nic a' Phì, Barraigh)

'S iad gillean mo rùin a thogadh mo shunnd,
'S i seo a' Bhliadhna Ùr thug sòlas duinn;
'S iad gillean mo rùin a thogadh mo shunnd.

'S iad gillean mo ghràidh tha an Glaschu nan sràid,
Is fhada bho àite an eòlais iad.

'S ann goirid ron Challainn a chruinnich an comann,
'S a chuireadh an iomain an òrdugh leòtha.

Nuair thàinig an t-àm gun chruinnich na suinn,
'S bha caman an làimh gach òigeir dhiubh.

Aig aon uair deug a rinn iad an triall,
Le pìob 's bu bhrèagha an còmhlan iad.

Nuair ràinig na sàir gu ionad a' bhlàir,
Gun chuireadh gun dàil an òrdugh iad.

Bha glainneachan làn dhen Tòisidheachd a b' fheàrr,
Is aran is càise còmhla ris.

Bha bonnaich gun taing is pailteas dhiubh ann,
'S clann-nighean nan gleann gan còcaireachd.

Nuair roinneadh na laoich 's a ghabh iad an taobh,
Bha mise air an raon toirt còmhdhail dhaibh.

'S e an sealladh as brèagha a chunnaic mi riamh,
Gach òigear gun ghiamh 's a chòta dheth.

Gach fleasgach gun mheang 's a chaman na làimh,
'S a' chnapag le srann ga fògar leòtha.

Bha cuid dhiubh cho luath ri fèidh air an ruaig,
'S cha chluinnte ach "A-suas i, Dhòmhnaill," leotha.

'S ann ann a bha an ealain le glagadaich chaman,
'S gach curaidh cur fallais is ceòthain dheth.

Bha duine gun chearb le siosa-cot dearg,
'S cha bhiodh am boc-earba còmhla ris.

Fear eile gun ghiamh 's a chiabhagan liath,
Chuir 'tigh' i bhàrr fiacail mòran diubh.

'S e duine gun tùr nach faiceadh le shùil,
Gun robh iad bho thùs an òige ris.

Nuair chuireadh am blàr gun choisich na sàir
Le pìob gu Sràid an Dòchais leòtha.

Suidhibh, a chlann is gabhaidh sinn rann,
Gun cuirear an dràm an òrdugh dhuibh.

Gun dhealaich na suinn mar thàinig iad cruinn,
Len cridheachan coibhneil, 's b' òrdail iad.

CD & teip air a bheil an t-òran 'Camanachd Ghlaschu':
'Catherine-Ann MacPhee sings Màiri Mhòr' (Greentrax Recordings 1994 CDTRAX 070)